Bao lâu nay, bữa sáng thường được gọi là “bữa ăn quan trọng nhất trong ngày”. Thông điệp này xuất hiện dày đặc trong truyền thông, tài liệu giáo dục và cả quảng cáo thực phẩm. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học dinh dưỡng, quan điểm về vai trò của bữa sáng đang được nhìn nhận lại một cách thận trọng và dựa trên bằng chứng hơn.
Khuyến nghị ăn sáng đều đặn từng được nhiều tổ chức y tế ủng hộ, trong đó có World Health Organization khi đề cập đến mô hình ăn uống cân bằng, đủ năng lượng và hạn chế đường, muối, chất béo bão hòa. Tuy nhiên, khẩu hiệu “bữa ăn quan trọng nhất trong ngày” không phải là một kết luận khoa học chính thức, mà phần nào bắt nguồn từ các chiến dịch truyền thông dinh dưỡng ở phương Tây từ đầu thế kỷ 20, gắn với ngành công nghiệp ngũ cốc.
Điều đó không có nghĩa bữa sáng không có giá trị, nhưng cách diễn đạt mang tính tuyệt đối hóa đã khiến nhiều người hiểu rằng bỏ ăn sáng đồng nghĩa với gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe – điều mà khoa học hiện đại không hoàn toàn khẳng định.
Nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy những người ăn sáng thường xuyên có xu hướng kiểm soát cân nặng tốt hơn và ít mắc bệnh tim mạch hơn. Phân tích từ các nhóm nghiên cứu thuộc Harvard T.H. Chan School of Public Health ghi nhận mối liên hệ giữa việc bỏ bữa sáng và nguy cơ tăng cân, rối loạn chuyển hóa hoặc tiểu đường type 2.
Tuy nhiên, cần lưu ý đây chủ yếu là nghiên cứu quan sát, tức cho thấy sự liên quan, không chứng minh quan hệ nhân quả. Những người ăn sáng đều đặn thường cũng có lối sống lành mạnh hơn: ngủ đủ, ít hút thuốc, vận động thường xuyên. Vì vậy, khó tách biệt vai trò riêng lẻ của bữa sáng khỏi tổng thể hành vi sống.
Trong khi đó, một số thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng – tiêu chuẩn cao hơn trong nghiên cứu y học, lại cho thấy việc ăn hay bỏ bữa sáng không tạo khác biệt đáng kể về cân nặng nếu tổng năng lượng trong ngày tương đương nhau. Điều này đặc biệt đúng trong bối cảnh nhiều người áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn (intermittent fasting), vốn bỏ qua bữa sáng nhưng vẫn duy trì các chỉ số chuyển hóa ổn định.
Giới chuyên gia hiện nay có xu hướng chuyển trọng tâm từ câu hỏi “có nên ăn sáng không” sang “bữa sáng gồm những gì”. Một bữa sáng nhiều đường tinh luyện, thực phẩm siêu chế biến có thể làm tăng đường huyết nhanh rồi giảm đột ngột, gây mệt mỏi và đói sớm. Ngược lại, bữa sáng giàu protein, chất xơ và chất béo lành mạnh giúp ổn định năng lượng và cải thiện cảm giác no.
Đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai hoặc người lao động nặng, việc ăn sáng đầy đủ dinh dưỡng vẫn được xem là cần thiết để đáp ứng nhu cầu năng lượng và duy trì sự tập trung. Với người trưởng thành khỏe mạnh, ít vận động, lựa chọn ăn sáng hay không có thể linh hoạt hơn, miễn là chế độ ăn tổng thể đảm bảo cân bằng.
Có thể nói, bữa sáng không phải là “chiếc chìa khóa vạn năng” quyết định toàn bộ sức khỏe, cũng không đơn thuần là một hiểu lầm. Vai trò của bữa sáng phụ thuộc vào cơ địa, mức độ hoạt động và mô hình ăn uống tổng thể của mỗi người.
Thay vì coi bữa sáng là bắt buộc trong mọi hoàn cảnh, các chuyên gia khuyến nghị nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cá nhân hóa, dựa trên bằng chứng khoa học và nhu cầu thực tế. Quan trọng hơn cả không phải là bạn có ăn sáng hay không, mà là bạn duy trì một lối sống lành mạnh, cân bằng và bền vững trong dài hạn.
