Trong nhiều thập kỷ, Thung lũng Chết ở bang California (Mỹ) được xem là nơi nóng nhất hành tinh khi từng ghi nhận mức nhiệt không khí kỷ lục 56,7 độ C vào ngày 10/7/1913. Mỗi mùa hè, nhiệt độ tại khu vực Furnace Creek thường xuyên vượt ngưỡng 45 độ C, biến nơi đây thành một trong những vùng đất khắc nghiệt nhất thế giới.
Tuy nhiên, những nghiên cứu mới cho thấy danh xưng “nóng nhất Trái Đất” có thể không còn thuộc về Thung lũng Chết nếu xét theo nhiệt độ bề mặt.
Phân tích công bố năm 2021 dựa trên dữ liệu vệ tinh độ phân giải cao đã phát hiện sa mạc Lut ở Iran và sa mạc Sonoran nằm dọc biên giới Mỹ - Mexico từng đạt nhiệt độ bề mặt lên tới 80,8 độ C. Con số này cao hơn đáng kể so với mức nhiệt từng được ghi nhận tại Thung lũng Chết.
Khác với nhiệt độ không khí được đo trong các lều khí tượng đặt cách mặt đất khoảng 1,5 mét, nhiệt độ bề mặt phản ánh độ nóng thực tế của đất đá, cát hoặc băng khi tiếp xúc trực tiếp. Đây là lý do nhiều khu vực có thể nóng hơn rất nhiều so với dữ liệu thời tiết thông thường.
Hiện nay, hơn 11.000 trạm khí tượng trên toàn cầu đang thực hiện việc đo nhiệt độ không khí. Tuy nhiên, nhiều vùng xa xôi, đặc biệt là các sa mạc rộng lớn, gần như không có thiết bị quan trắc, khiến những cực hạn nhiệt độ tại đây khó được ghi nhận bằng phương pháp truyền thống.
Trong khoảng 20 năm qua, các vệ tinh quan sát Trái Đất của NASA, được trang bị hệ thống MODIS, đã liên tục quét bề mặt hành tinh để đo lượng bức xạ hồng ngoại phát ra từ mặt đất. Công nghệ này giúp các nhà khoa học xác định chính xác nhiệt độ bề mặt ở những khu vực hầu như không có con người sinh sống.
Nhà sinh thái học David Mildrexler thuộc tổ chức Eastern Oregon Legacy Lands cho biết nhiệt độ bề mặt thường cao hơn nhiệt độ không khí, đặc biệt vào những ngày nắng gắt. Ông ví hiện tượng này giống như việc chạm tay vào tay nắm cửa ô tô dưới trời hè hoặc bước chân trần trên cát nóng.
Nghiên cứu trước đây từng ghi nhận sa mạc Lut đạt 70,7 độ C vào năm 2005. Tuy nhiên, nhờ các cải tiến về công nghệ xử lý dữ liệu vệ tinh, độ phân giải hình ảnh đã được nâng từ 5 km xuống còn 1 km, giúp phát hiện thêm nhiều điểm nóng cực đoan hơn.
Theo nhóm nghiên cứu của nhà khoa học Yunxia Zhao thuộc Đại học California, Irvine, sa mạc Lut đạt đỉnh nhiệt lịch sử vào năm 2018. Một năm sau đó, sa mạc Sonoran cũng ghi nhận mức nhiệt tương đương. Dù vậy, các nhà khoa học cho rằng Lut vẫn là khu vực có nền nhiệt cao ổn định nhất trên diện rộng.
Không chỉ phát hiện các “điểm nóng” khắc nghiệt, dữ liệu vệ tinh còn ghi nhận những biến động nhiệt độ cực đoan khác. Tại bồn địa Qaidam ở Trung Quốc, biên độ nhiệt trong một ngày từng dao động tới 81,8 độ C, từ âm 23,7 độ C lên đến 58,1 độ C.
Ở chiều ngược lại, Nam Cực tiếp tục giữ vị trí lạnh nhất hành tinh. Dữ liệu vệ tinh năm 2016 cho thấy một số khu vực tại đây từng xuống tới âm 110,9 độ C, thấp hơn nhiều so với kỷ lục nhiệt độ không khí từng được ghi nhận trước đó.
Các nhà khoa học hiện chưa thể khẳng định biến đổi khí hậu có trực tiếp khiến nhiệt độ bề mặt tăng mạnh hay không. Tuy nhiên, hiện tượng La Niña cùng điều kiện khô hạn kéo dài được cho là có liên hệ với những đợt nóng cực đoan tại các vùng sa mạc.
Theo các chuyên gia, mức nhiệt ngày càng cao đang tạo sức ép lớn lên hệ sinh thái tự nhiên. Trong bối cảnh đó, cây xanh được xem như “lá chắn nhiệt” quan trọng nhờ khả năng làm mát không khí thông qua quá trình thoát hơi nước.
“Càng nhiều cây xanh, nhiệt độ cực đại càng được kiềm chế”, David Mildrexler nhận định, đồng thời cho rằng đây là bài học quan trọng đối với các đô thị trong tương lai, khi biến đổi khí hậu đang khiến các đợt nóng cực đoan xuất hiện ngày một thường xuyên hơn.
