Một lời phàn nàn tưởng chừng nhỏ của khách hàng về chiếc bánh sinh nhật “kém chất lượng” đã trở thành điểm khởi đầu cho cuộc điều tra quy mô lớn tại Trung Quốc, phơi bày mạng lưới hàng chục nghìn nhà cung cấp thực phẩm “ma” và những góc khuất phía sau cuộc chiến giá cả khốc liệt trên các nền tảng giao đồ ăn.
Sự việc bắt đầu từ mùa hè năm ngoái, khi một người đàn ông họ Liu tại Bắc Kinh đặt mua bánh sinh nhật qua ứng dụng giao hàng trực tuyến. Tuy nhiên, sản phẩm nhận được lại được trang trí bằng một bông hoa không thể ăn được. Không chấp nhận chất lượng sản phẩm, Liu đã gửi đơn khiếu nại đến cơ quan chức năng địa phương, từ đó châm ngòi cho chuỗi điều tra kéo dài suốt 10 tháng.
Kết quả khiến nhiều người bất ngờ: cơ quan quản lý phát hiện một hệ thống cửa hàng bánh ngọt giả mạo tự nhận có gần 400 chi nhánh nhưng thực tế không hề tồn tại. Các cơ sở này sử dụng giấy phép kinh doanh giả, hoạt động hoàn toàn trên môi trường trực tuyến.
Từ đầu mối này, cuộc điều tra nhanh chóng mở rộng trên toàn quốc, bóc trần một chuỗi cung ứng thực phẩm ngầm. Theo đó, người bán nhận đơn từ khách nhưng không trực tiếp sản xuất mà chuyển tiếp lên các nền tảng trung gian để các nhà cung cấp khác đấu giá. Đơn hàng sẽ thuộc về bên chào giá thấp nhất, điều này kéo theo hệ lụy nghiêm trọng về chất lượng và an toàn thực phẩm.
Theo Tân Hoa Xã, hơn 67.000 người bán “ma” đã bị phát hiện, với tổng cộng hơn 3,6 triệu chiếc bánh được tiêu thụ theo mô hình này. Một ví dụ điển hình cho thấy sự méo mó của chuỗi giá trị: một chiếc bánh đường kính 15 cm được bán cho khách với giá 252 nhân dân tệ (khoảng 870.000 đồng), nhưng sau nhiều lớp trung gian, người trực tiếp sản xuất chỉ nhận được khoảng 30% giá trị, trong khi phần lớn lợi nhuận rơi vào tay các bên trung gian và nền tảng.
Cơ quan Quản lý Thị trường Nhà nước Trung Quốc kết luận rằng bảy nền tảng lớn, bao gồm PDD (công ty mẹ của Temu), Alibaba, Douyin, Meituan và JD.com, đã không thực hiện đầy đủ trách nhiệm kiểm duyệt và bảo vệ người tiêu dùng. Tổng mức phạt được áp dụng lên tới 3,6 tỷ nhân dân tệ (tương đương khoảng 12.500 tỷ đồng), mức cao kỷ lục kể từ khi luật an toàn thực phẩm được sửa đổi năm 2015.
Đáng chú ý, quá trình điều tra không hề suôn sẻ. Nhiều nhân viên của các nền tảng bị cáo buộc cản trở cơ quan chức năng. Có trường hợp một nhân viên lén đưa giấy ghi “giữ im lặng” cho đồng nghiệp trong lúc thẩm vấn, rồi lập tức tiêu hủy bằng cách nuốt ngay trước mặt điều tra viên. Một vụ việc khác ghi nhận hành vi xô xát, thậm chí hành hung lực lượng thực thi pháp luật. Thậm chí, một lãnh đạo doanh nghiệp còn giả vờ đột quỵ trong quá trình làm việc với cơ quan chức năng.
Theo giới phân tích, vụ việc phản ánh hệ quả của “neijuan”, cuộc cạnh tranh nội bộ khốc liệt đang lan rộng tại Trung Quốc, nơi các doanh nghiệp liên tục giảm giá để giành thị phần. Điều này buộc nhiều đơn vị phải cắt giảm chi phí bằng mọi giá, kể cả hy sinh chất lượng sản phẩm.
Bà Flora Chang, chuyên gia của S&P Global Ratings, nhận định việc chính phủ mạnh tay xử phạt là tín hiệu tích cực nhằm tái lập trật tự thị trường. “Các biện pháp này có thể thúc đẩy doanh nghiệp cạnh tranh dựa trên chất lượng thay vì giá rẻ. Tuy nhiên, con đường phục hồi lợi nhuận vẫn còn nhiều thách thức”, bà cho biết.
Sau án phạt, các doanh nghiệp liên quan đồng loạt tuyên bố chấp hành và cam kết cải thiện hệ thống kiểm soát. Dù vậy, vụ việc vẫn gióng lên hồi chuông cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn trong mô hình kinh doanh dựa quá nhiều vào giá rẻ, nơi người tiêu dùng có thể trở thành bên chịu thiệt lớn nhất.
