Một đợt bùng phát Ebola chưa từng có đang diễn ra tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), khi chủng virus Bundibugyo hiếm gặp ghi nhận số ca mắc cao nhất trong lịch sử. Tuy nhiên, các tổ chức nhân đạo cảnh báo những con số chính thức có thể chỉ phản ánh một phần thực tế, bởi hệ thống giám sát dịch bệnh, nước sạch và vệ sinh cộng đồng đang đứng bên bờ sụp đổ.
Theo số liệu mới nhất từ Bộ Y tế DRC tính đến ngày 13/6, nước này đã ghi nhận 781 ca nhiễm Ebola được xác nhận cùng 181 trường hợp tử vong. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) xác nhận đây là đợt bùng phát lớn nhất từ trước đến nay của chủng Bundibugyo - một biến thể Ebola hiếm gặp và hiện chưa có vaccine được cấp phép sử dụng.
Tuy nhiên, tổ chức nhân đạo Oxfam cho rằng quy mô thực sự của dịch bệnh có thể còn nghiêm trọng hơn rất nhiều. Các chuyên gia của Oxfam nhận định một trong những nguyên nhân lớn nhất khiến Ebola tiếp tục lan rộng là sự thiếu hụt nghiêm trọng nước sạch và hệ thống vệ sinh cơ bản.
Tại tỉnh Ituri - một trong những tâm dịch lớn nhất hiện nay, chỉ khoảng 20% cơ sở y tế có đủ nguồn nước sạch để phục vụ công tác khám chữa bệnh và kiểm soát lây nhiễm. Tình trạng còn tồi tệ hơn tại thị trấn Mongbwalu với gần 140.000 dân, nơi chỉ khoảng 20% người dân được tiếp cận nước sạch và 25% có điều kiện sử dụng các công trình vệ sinh đạt tiêu chuẩn.
Ông Manel Rebordosa, điều phối viên ứng phó khẩn cấp của Oxfam tại Ituri, cho biết nước sạch vốn là "tuyến phòng thủ đầu tiên" trong mọi cuộc khủng hoảng y tế công cộng nhưng hiện nay gần như không còn tồn tại ở nhiều khu vực bị ảnh hưởng.
Theo ông, những người lao động trong các khu mỏ xung quanh không có nhà vệ sinh hay điểm rửa tay. Sau giờ làm việc, họ trở về các cộng đồng vốn đang phải chống chọi với Ebola, làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.
Điều đáng lo ngại là giá 20 lít nước sạch hiện vào khoảng 2 USD, mức chi phí vượt quá khả năng chi trả của phần lớn hộ gia đình tại địa phương.
Khác với một số chủng Ebola khác đã có vaccine hỗ trợ kiểm soát dịch, chủng Bundibugyo hiện chưa có biện pháp phòng ngừa bằng vaccine được cấp phép. Điều này khiến các biện pháp truyền thống như rửa tay, khử khuẩn, cách ly và truy vết tiếp xúc trở thành những công cụ quan trọng nhất để ngăn chặn sự lây lan của virus.
Tuy nhiên, ngay cả những biện pháp cơ bản đó cũng đang gặp trở ngại lớn.
Theo Oxfam, tỷ lệ truy vết người tiếp xúc hiện chỉ đạt khoảng 43%. Con số này thấp hơn rất nhiều so với mức 79% được ghi nhận trong tháng đầu tiên của đợt bùng phát Ebola giai đoạn 2018-2020 tại cùng khu vực.
Các chuyên gia cảnh báo rằng khi hơn một nửa số người có nguy cơ lây nhiễm không được theo dõi y tế, virus có thể âm thầm lan truyền trong cộng đồng mà không bị phát hiện.
Một trong những nguyên nhân khiến năng lực phòng chống dịch suy giảm được cho là việc cắt giảm nguồn tài trợ quốc tế. Theo Oxfam, việc Mỹ chấm dứt hỗ trợ cho các chương trình giám sát dịch bệnh cùng với tình trạng thiếu hụt ngân sách kéo dài đã khiến công tác kiểm soát Ebola gặp nhiều khó khăn.
Ông Rebordosa nhấn mạnh rằng khoảng cách giữa tỷ lệ truy vết hiện nay và giai đoạn trước không đơn thuần là những con số thống kê. "Mỗi trường hợp không được theo dõi là một mắt xích để virus tiếp tục lây lan trong cộng đồng", ông nói.
Trong bối cảnh đó, hệ thống y tế vốn đã yếu kém của DRC càng chịu áp lực nặng nề hơn. Hơn 70 cơ sở y tế đã bị phá hủy bởi xung đột kéo dài, trong khi tỷ lệ bác sĩ chỉ đạt khoảng 0,2 người trên mỗi 1.000 dân.
Bên cạnh sự thiếu hụt nguồn lực, các tổ chức cứu trợ còn phải đối mặt với một thách thức khác: sự mất niềm tin của người dân. Tại nhiều địa phương ở Bắc Kivu và Ituri, không ít trường hợp tử vong trong cộng đồng chỉ được phát hiện là Ebola sau khi bệnh nhân qua đời.
Nhiều gia đình tiếp tục chăm sóc người thân mắc bệnh tại nhà, vô tình làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho những người xung quanh.
Việc cắt giảm viện trợ cũng buộc nhiều tổ chức phải thu hẹp các chương trình tuyên truyền cộng đồng. Khi các đội ngũ tiếp cận người dân biến mất, tin đồn và thông tin sai lệch bắt đầu lan rộng.
Không ít người dân coi bệnh viện là "nơi chờ chết" và lựa chọn các phương pháp chữa trị truyền thống thay vì đến cơ sở y tế. Điều này khiến nhiều bệnh nhân bỏ lỡ giai đoạn điều trị quan trọng nhất, đồng thời tạo điều kiện cho dịch bệnh tiếp tục lây lan.
Trước tình hình khẩn cấp, Oxfam đã triển khai gói hỗ trợ trị giá 11,6 triệu USD trong vòng sáu tháng nhằm cung cấp nước sạch, thiết bị vệ sinh và hỗ trợ khoảng 200.000 người dân tại tỉnh Ituri. Tuy nhiên, tổ chức này thừa nhận nguồn lực hiện tại vẫn còn quá nhỏ so với quy mô của cuộc khủng hoảng.
Tại thị trấn Bunia, chị Tibakanya Mireille, một người mẹ có năm con, cho biết gia đình đang sống trong nỗi lo thường trực khi một người con của chị xuất hiện các triệu chứng nghi nhiễm Ebola. "Tôi đưa con đến bệnh viện ngay khi cháu bị sốt và hiện đang chờ kết quả xét nghiệm. Chúng tôi rất lo lắng", chị chia sẻ.
Câu chuyện của gia đình chị phản ánh nỗi bất an đang bao trùm nhiều cộng đồng tại miền đông Congo, nơi Ebola không chỉ là một cuộc khủng hoảng y tế mà còn là hệ quả của nhiều năm xung đột, nghèo đói và thiếu hụt đầu tư cho hệ thống y tế công cộng.
Khi nước sạch trở thành mặt hàng xa xỉ và các nguồn viện trợ ngày càng thu hẹp, cuộc chiến chống Ebola tại Congo được dự báo sẽ còn nhiều khó khăn trong thời gian tới.
