Trong thế giới võ hiệp Kim Dung, không ít nhân vật đạt đến cảnh giới võ học khiến giang hồ kính nể. Tuy nhiên, nếu xét về nội lực tinh thuần, sự dung hòa giữa võ công và đạo hạnh cùng tầm ảnh hưởng xuyên suốt hai tác phẩm Anh Hùng Xạ Điêu và Thần Điêu Hiệp Lữ, Nhất Đăng Đại Sư luôn được xem là vị sư có võ công thâm hậu bậc nhất.
Nhất Đăng Đại Sư vốn là Đoàn Trí Hưng, hoàng đế nước Đại Lý. Sinh ra trong hoàng tộc, ông không chỉ sở hữu địa vị tôn quý mà còn được truyền thừa tuyệt học gia truyền Nhất Dương Chỉ. Sau những biến cố lớn trong cuộc sống, đặc biệt là nỗi ám ảnh về sai lầm không thể cứu vãn với người thân của Anh Cô, ông quyết định từ bỏ ngai vàng, nhường ngôi cho con trai và xuống tóc quy y cửa Phật. Từ đó, Nam Đế của Thiên Hạ Ngũ Tuyệt trở thành Nhất Đăng Đại Sư, dành cả cuộc đời để tu hành và chuộc lại lỗi lầm trong quá khứ.
Trên phương diện võ học, Nhất Đăng Đại Sư được đánh giá là một trong những cao thủ có nền tảng nội lực vững chắc nhất. Tuyệt kỹ nổi tiếng nhất của ông là Nhất Dương Chỉ, môn võ sử dụng chỉ lực để công kích huyệt đạo đối phương từ khoảng cách xa với độ chính xác cực cao. Không chỉ có sức sát thương lớn, môn võ này còn mang đặc tính chính đại quang minh, trở thành khắc tinh của Hà Mô Công do Tây Độc Âu Dương Phong sử dụng.
Điều khiến thực lực của Nhất Đăng Đại Sư vượt lên nhiều cao thủ khác là khả năng kết hợp nhiều môn tuyệt học hàng đầu thiên hạ. Trong quá trình giao lưu võ học với Trung Thần Thông Vương Trùng Dương, ông lĩnh hội Tiên Thiên Công, bộ nội công nổi tiếng với nguồn chân khí thuần dương hùng hậu. Sau này, nhờ được Quách Tĩnh và Hoàng Dung diễn giải phần tổng cương Cửu Âm Chân Kinh bằng tiếng Phạn, ông tiếp tục hoàn thiện cảnh giới võ học và phục hồi hoàn toàn công lực từng hao tổn khi dùng Nhất Dương Chỉ cứu Hoàng Dung.
Sự kết hợp giữa Nhất Dương Chỉ, Tiên Thiên Công và tinh hoa của Cửu Âm Chân Kinh tạo nên một nền nội lực vừa hùng hậu vừa ổn định. Khác với những cao thủ thiên về sức mạnh bộc phát hay chiêu thức biến hóa, võ công của Nhất Đăng Đại Sư mang tính bền bỉ, thuần chính và gần như không có sơ hở, thể hiện rõ phong thái của một bậc cao tăng đã đạt đến cảnh giới lấy tâm dưỡng võ.
Bên cạnh võ công, nhân vật này còn để lại dấu ấn bởi hành trình chuyển hóa từ một vị quân vương mang đầy oán niệm thành người tu hành lấy lòng từ bi làm gốc. Sai lầm năm xưa khi từ chối cứu đứa con của Anh Cô và Châu Bá Thông đã trở thành nỗi dằn vặt theo ông suốt quãng đời còn lại. Thay vì tìm cách biện minh, Nhất Đăng Đại Sư lựa chọn xuất gia, ngày ngày tụng kinh sám hối và chấp nhận mọi sự oán hận mà không chống trả.
Chính sự bao dung ấy đã tạo nên một hình tượng đặc biệt trong tiểu thuyết Kim Dung. Suốt nhiều năm, ông vẫn âm thầm chịu đựng sự truy tìm của Anh Cô, luôn mong có ngày hóa giải được mối thâm thù kéo dài. Đến cuối Thần Điêu Hiệp Lữ, với sự giúp sức của Dương Quá, những khúc mắc giữa Nhất Đăng Đại Sư, Anh Cô và Châu Bá Thông cuối cùng cũng được tháo gỡ. Ba con người từng bị quá khứ trói buộc đã buông bỏ hận thù để cùng sống ẩn dật tại Bách Hoa Cốc, khép lại một trong những câu chuyện nhiều tiếc nuối nhất của bộ truyện.
Có thể nói, Nhất Đăng Đại Sư không phải nhân vật xuất hiện nhiều nhất hay sở hữu những trận chiến gây chấn động giang hồ, nhưng ông lại đại diện cho cảnh giới võ học cao nhất mà Kim Dung muốn xây dựng: nội lực thâm hậu, võ công thuần chính và tâm cảnh đạt đến sự an nhiên. Chính sự kết hợp giữa sức mạnh, trí tuệ và lòng từ bi đã giúp ông trở thành vị sư có võ công thâm hậu bậc nhất trong Anh Hùng Xạ Điêu và Thần Điêu Hiệp Lữ, đồng thời là một trong những nhân vật được độc giả nhiều thế hệ ghi nhớ nhất.
