Mỗi năm, khi tiết trời chuyển dần sang cuối xuân, dọc theo dòng sông Hồng lại bước vào một mùa đánh bắt đặc biệt, gắn liền với sinh hoạt và bữa ăn của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Đó là mùa cá mòi - một loại cá nhỏ, không quá bắt mắt nhưng mang giá trị sinh học và ẩm thực riêng biệt, chỉ thực sự ngon khi xuất hiện trên dòng sông này.
Theo kinh nghiệm của nhiều ngư dân lâu năm, cá mòi thường xuất hiện nhiều từ cuối tháng 2 đến đầu tháng 3 âm lịch. Đây là thời điểm thời tiết ấm dần, mưa xuân bắt đầu xuất hiện, mực nước sông ổn định hơn.
Khi đó, cá mòi từ vùng biển bơi ngược dòng sông Hồng để bước vào giai đoạn sinh sản. Sự xuất hiện đồng loạt của các đàn cá khiến không khí tại các làng chài ven sông trở nên nhộn nhịp, thuyền lưới hoạt động liên tục trong ngày.
Cá mòi là loài có tập tính di cư theo chu kỳ khá rõ rệt. Trứng nở ở môi trường nước ngọt, cá non lớn lên rồi trôi dần ra biển để sinh trưởng. Khi đến mùa sinh sản, cá trưởng thành quay trở lại đúng khu vực sinh ra để đẻ trứng, khép kín vòng đời. Chính đặc điểm này khiến cá mòi thường được so sánh với cá hồi, dù môi trường sống và kích thước có nhiều khác biệt.
Về hình dáng, cá mòi có thân dẹt, vảy nhỏ, màu trắng bạc. Thịt cá béo nhẹ, vị ngọt tự nhiên, xương nhiều nhưng mảnh và mềm. Nhờ cấu trúc này, cá có thể chế biến theo nhiều cách mà vẫn giữ được độ ngon, đặc biệt khi ăn đúng mùa.
Thực tế cho thấy cá mòi xuất hiện ở nhiều khu vực cửa sông và ven biển, tuy nhiên chỉ cá mòi ngược dòng sông Hồng mới được đánh giá cao về chất lượng. Cá càng được đánh bắt ở những khúc sông sâu trong đất liền thì thịt càng bùi, ít tanh. Ngược lại, cá gần cửa biển thường kém ngọt hơn. Nhiều ý kiến cho rằng phù sa sông Hồng chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt này.
Trong chế biến, cá mòi đòi hỏi cách làm khá đặc thù. Do thân mỏng và ruột đặc, cá không được mổ dọc bụng mà chỉ rạch một góc nhỏ để lấy nội tạng, tránh làm vỡ mật. Sau đó cá được khía chéo thân để dễ thấm gia vị và chín đều.
Khác với nhiều loại cá nước ngọt thường dùng riềng, cá mòi lại phù hợp với nghệ và gừng. Hai loại gia vị này giúp dậy mùi, giảm tanh và làm nổi bật vị béo tự nhiên của cá. Từ đó hình thành nhiều món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Phổ biến nhất là cá mòi rán giòn. Cá được ướp nhẹ với nghệ tươi và muối, rán ngập dầu đến khi lớp ngoài vàng ruộm. Nhờ xương mềm, món ăn cho phép thưởng thức trọn vẹn cả thịt lẫn xương, tạo cảm giác bùi và béo.
Không chỉ là một loại thực phẩm theo mùa, cá mòi còn gắn với nhịp sống và ký ức của cư dân ven sông Hồng. Với nhiều người, hương vị cá mòi cuối xuân không chỉ đơn thuần là món ăn, mà còn là dấu hiệu quen thuộc báo mùa, báo quê, khó thay thế trong đời sống ẩm thực miền Bắc.
Xem thêm: Đặc sản miền Tây nghe tên ngượng đỏ mặt, chấm mắm me ăn cực ngon, cận Tết là đắt hàng
