Một vụ mắc cạn tập thể với quy mô lớn vừa xảy ra tại New Zealand khi gần 50 con cá voi hoa tiêu bất ngờ dạt vào bờ biển đầy đá sắc nhọn. Dù lực lượng cứu hộ cùng người dân địa phương khẩn trương triển khai các biện pháp giải cứu, toàn bộ những cá thể được xác định còn sống đều không qua khỏi, trong đó có cả hai con từng được đưa trở lại biển. Nguyên nhân khiến đàn cá voi đồng loạt mắc cạn hiện vẫn chưa được làm sáng tỏ.
Theo truyền thông quốc tế, sự việc xảy ra tại khu vực bờ biển Ngawi, gần mũi Palliser, phía đông nam đảo Bắc của New Zealand. Sáng 5/11, người dân địa phương phát hiện hàng chục con cá voi hoa tiêu mắc cạn dọc bờ biển, kéo dài đến khu vực Mangatototo. Ngay sau khi tiếp nhận thông tin vào khoảng 8 giờ sáng, Bộ Bảo tồn New Zealand (DOC) đã cử lực lượng đến hiện trường và xác nhận có ít nhất hai nhóm cá voi gặp nạn.
Trong đó, một nhóm gồm khoảng 20 cá thể, nhưng chỉ còn 4 con có dấu hiệu sống khi lực lượng cứu hộ tiếp cận. Theo ước tính ban đầu của người dân, tổng số cá voi mắc cạn trong khu vực lên tới gần 50 con.
Công tác cứu hộ nhanh chóng đối mặt với nhiều khó khăn do đặc điểm địa hình nơi xảy ra sự việc. Thay vì một bãi cát bằng phẳng, bờ biển Ngawi chủ yếu là những tảng đá lớn, sỏi và các mỏm đá sắc nhọn. Khu vực này còn chịu ảnh hưởng của sóng lớn và dòng hải lưu mạnh từ eo biển Cook.
Một số cá thể được cho là đã va đập vào đá trong quá trình mắc cạn, khiến tình trạng thương tích trở nên nghiêm trọng. Với kích thước cơ thể lớn, việc di chuyển những con cá voi ra khỏi khu vực nguy hiểm cũng không hề đơn giản. Trong khi đó, nếu không được duy trì độ ẩm và hỗ trợ kịp thời, cá voi mắc cạn có thể nhanh chóng suy kiệt do cơ thể không còn được nâng đỡ bởi môi trường nước.
Trước tình hình này, Bộ Bảo tồn New Zealand phối hợp với tổ chức cứu hộ động vật biển Project Jonah, các thành viên cộng đồng người Maori và tình nguyện viên địa phương triển khai hoạt động cứu hộ. Những người tham gia liên tục tưới nước lên cơ thể cá voi, sử dụng khăn ướt và các vật dụng che phủ nhằm hạn chế tình trạng mất nước, quá nhiệt trong lúc chờ thủy triều lên.
Đến khoảng 14 giờ 30 phút cùng ngày, khi mực nước bắt đầu dâng cao, lực lượng cứu hộ đã thành công đưa được hai con cá voi trở lại biển. Tuy nhiên, hy vọng ban đầu nhanh chóng nhường chỗ cho tin buồn.
Đại diện tổ chức Project Jonah, bà Louisa Hawkes, xác nhận cả 4 cá thể còn dấu hiệu sống trước đó đều đã tử vong. Đáng chú ý, hai con từng được đưa trở lại đại dương cũng không thể sống sót. Nỗ lực giải cứu kéo dài nhiều giờ đồng hồ cuối cùng không thể cứu được bất kỳ cá thể nào.
Ngày 6/11, Bộ Bảo tồn New Zealand công bố kết quả thống kê, xác nhận có 43 con cá voi hoa tiêu chết dọc khu vực bờ biển từ Ngawi đến Mangatototo. Cơ quan chức năng cho biết một số xác cá voi có thể đã bị dòng hải lưu mạnh cuốn ra xa, do đó số lượng thực tế từng mắc cạn có khả năng cao hơn con số được ghi nhận chính thức.
Vụ việc khiến người dân địa phương không khỏi bàng hoàng. Ông Rob Bargh cho biết một số cá thể đã ở trong tình trạng nguy kịch trước khi lực lượng cứu hộ có mặt. Trong khi đó, ông Andrew Sim, người có hơn 40 năm đánh bắt cá tại khu vực này, cho biết từng chứng kiến cá voi mắc cạn nhưng chưa bao giờ gặp một sự việc có quy mô lớn như vậy. Điều khiến ông đặc biệt khó hiểu là lý do đàn cá voi bất ngờ xuất hiện tại vùng bờ biển đầy đá nguy hiểm.
Không chỉ gây chú ý bởi số lượng cá thể tử vong, vụ việc còn đặt ra nhiều câu hỏi về nguyên nhân khiến đàn cá voi đồng loạt mắc cạn tại một địa điểm vốn không thường xuyên xảy ra những sự cố tương tự.
New Zealand là một trong những quốc gia ghi nhận nhiều vụ mắc cạn của động vật biển có vú trên thế giới. Tuy nhiên, những vụ mắc cạn tập thể quy mô lớn thường được ghi nhận tại các khu vực có địa hình thoải như Farewell Spit, nơi cá voi có thể bị mắc kẹt khi thủy triều rút.
Trong khi đó, bờ biển Ngawi lại hướng ra vùng biển khơi, có nhiều đá lớn và mỏm đá sắc nhọn. Theo dữ liệu của Bộ Bảo tồn New Zealand, kể từ những năm 1990, khu vực này chưa từng ghi nhận một vụ mắc cạn tập thể nào có quy mô tương tự.
Các nhà nghiên cứu cho biết cá voi hoa tiêu thực chất thuộc họ cá heo, dù tên gọi có chữ cá voi. Đây là loài động vật có tính xã hội cao, thường di chuyển theo đàn và duy trì mối liên kết chặt chẽ giữa các thành viên.
Đặc điểm này cũng được xem là một trong những yếu tố có thể lý giải hiện tượng mắc cạn tập thể. Khi một cá thể trong đàn bị bệnh, già yếu, bị thương hoặc mất phương hướng, những thành viên khác có thể đi theo do bản năng gắn kết, vô tình cùng tiến vào vùng nước nông hoặc khu vực nguy hiểm. Ngoài ra, địa hình ven biển, sự thay đổi của thủy triều và khả năng định hướng cũng có thể đóng vai trò nhất định.
Dù vậy, đây mới chỉ là những giả thuyết được đưa ra từ các nghiên cứu về hành vi của loài. Hiện chưa có bằng chứng xác định nguyên nhân trực tiếp khiến gần 50 con cá voi hoa tiêu đồng loạt mắc cạn tại New Zealand.
Đại diện Bộ Bảo tồn New Zealand, bà Ariana Hawira, cho biết dù sự việc lần này gây thiệt hại nghiêm trọng, cơ quan chức năng chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy các vụ mắc cạn tại địa phương đang có xu hướng gia tăng về tần suất hoặc mức độ nghiêm trọng.
Trên thực tế, New Zealand đã ghi nhận hơn 5.000 vụ mắc cạn của động vật biển có vú kể từ năm 1840. Một trong những thảm kịch nghiêm trọng nhất xảy ra vào năm 1918 tại quần đảo Chatham, khi khoảng 1.000 con cá voi hoa tiêu cùng mắc cạn.
Đối với vụ việc mới nhất, việc xác định nguyên nhân vẫn là thách thức lớn. Các chuyên gia có thể tiến hành kiểm tra xác cá voi để tìm dấu hiệu bệnh tật, nhiễm trùng, ký sinh trùng, chấn thương hoặc tình trạng dinh dưỡng. Tuy nhiên, ngay cả khi có kết quả xét nghiệm, việc xác định chính xác yếu tố khiến cả đàn đồng loạt di chuyển vào vùng nước nguy hiểm cũng không hề dễ dàng. Hiện Bộ Bảo tồn New Zealand chưa công bố kế hoạch cụ thể về việc giải phẫu hoặc lấy mẫu mô từ những cá thể đã chết.
Bên cạnh công tác xử lý hậu quả, chính quyền địa phương cũng phối hợp với cộng đồng người Maori để lo liệu việc xử lý và an táng xác cá voi. Trong văn hóa Maori, cá voi là loài vật mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt, có mối liên hệ sâu sắc với tổ tiên và thần biển Tangaroa. Vì vậy, các nghi thức cầu nguyện truyền thống Karakia dự kiến được thực hiện nhằm bày tỏ sự tôn kính đối với những cá thể đã chết.
Sau thảm kịch, cơ quan bảo tồn New Zealand cũng khuyến cáo người dân cần nhanh chóng thông báo cho lực lượng chuyên trách nếu phát hiện cá voi hoặc cá heo mắc cạn. Người dân không nên tự ý tìm cách đẩy động vật trở lại biển, đồng thời cần giữ trẻ em và vật nuôi tránh xa khu vực để không gây thêm tổn thương cho chúng hoặc cản trở hoạt động cứu hộ.
Vụ việc tại Ngawi một lần nữa cho thấy những khó khăn trong công tác bảo tồn động vật biển, đặc biệt với các loài có tập tính sống theo đàn. Dù con người có thể nỗ lực đưa những cá thể mắc cạn trở lại đại dương, không phải trường hợp nào cũng có kết thúc như mong đợi. Và với 43 con cá voi hoa tiêu tử vong, câu hỏi vì sao cả đàn lại cùng hướng vào vùng bờ biển nguy hiểm vẫn đang chờ lời giải đáp.
