Dịch Ebola tại châu Phi đang diễn biến ngày càng nghiêm trọng khi Uganda ngày 28/5 tuyên bố đóng cửa tạm thời biên giới với Cộng hòa Dân chủ Congo nhằm ngăn chặn nguy cơ virus tiếp tục lan rộng. Quyết định khẩn cấp này được đưa ra trong bối cảnh số ca nghi nhiễm tại miền Đông Congo tăng nhanh, còn Uganda cũng đã ghi nhận nhiều ca bệnh trong nước.
Động thái của Uganda đi ngược với khuyến cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), song đồng thời phản ánh sự lo ngại ngày càng lớn của các quốc gia Đông Phi trước tốc độ lây lan đáng báo động của đợt bùng phát lần này.
Theo AP, đợt dịch hiện nay do chủng Ebola hiếm gặp Bundibugyo gây ra. Các chuyên gia cho biết đây là biến thể ít xuất hiện trong lịch sử và hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị chính thức được phê duyệt, khiến công tác kiểm soát dịch gặp vô vàn khó khăn.
Bộ Y tế Uganda cho biết một số nhân viên y tế nước này từng tiếp xúc với bệnh nhân từ Congo trước khi lần lượt nhiễm bệnh. Điều đó khiến chính phủ quyết định lập tức siết chặt biên giới để giảm nguy cơ lây nhiễm xuyên quốc gia.
Quan chức Bộ Y tế Uganda, bà Diana Atwine, xác nhận lệnh phong tỏa biên giới đã có hiệu lực ngay lập tức. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp tạm thời và một số trường hợp đặc biệt như vận chuyển hàng hóa, hỗ trợ nhân đạo hay hoạt động an ninh vẫn được phép qua lại. Bà nhấn mạnh bất kỳ ai nhập cảnh từ Congo vì lý do khẩn cấp đều phải cách ly bắt buộc 21 ngày để hạn chế virus phát tán trong cộng đồng.
Theo thống kê từ phía Congo, khu vực miền Đông nước này hiện ghi nhận gần 1.000 ca nghi nhiễm Ebola, trong đó ít nhất 220 người đã tử vong. Giới chức mới chỉ xác nhận hơn 100 ca bệnh nhưng đang phải theo dõi hơn 3.000 người có nguy cơ tiếp xúc gần.
Trong một diễn biến tích cực hiếm hoi, Congo ngày 28/5 thông báo bệnh nhân đầu tiên nhiễm chủng Bundibugyo đã hồi phục và được xuất viện từ trung tâm điều trị tại Rwampara. Đây là ca hồi phục đầu tiên kể từ khi dịch bùng phát.
WHO đã nâng mức cảnh báo, coi đợt dịch lần này là "Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng quốc tế". Dù vậy, tổ chức này phản đối việc đóng cửa biên giới toàn diện. WHO cho rằng các biện pháp phong tỏa cứng rắn có thể khiến người dân chuyển sang sử dụng các tuyến đường mòn, lối đi trái phép không được kiểm soát, từ đó khiến virus càng khó bị phát hiện và ngăn chặn hơn.
Đây cũng là thách thức lớn tại khu vực biên giới Uganda - Congo kéo dài hàng trăm km với vô số đường dân sinh nhỏ lẻ. Mỗi ngày, hàng nghìn người vẫn qua lại để buôn bán, thăm thân hoặc lao động, khiến nguy cơ lây nhiễm cộng đồng tăng mạnh.
WHO cảnh báo tốc độ lây lan hiện đã vượt quá khả năng đáp ứng của hệ thống y tế địa phương. Tình hình càng nghiêm trọng hơn khi chủng Bundibugyo ban đầu bị nhầm với các biến thể Ebola phổ biến khác, khiến việc xác định dịch bị chậm nhiều tuần và bỏ lỡ "giai đoạn vàng" kiểm soát.
Ngoài ra, miền Đông Congo vốn chìm trong xung đột vũ trang kéo dài nhiều năm, khiến hàng triệu người phải di dời. Hệ thống y tế xuống cấp, cơ sở hạ tầng yếu kém và bất ổn an ninh liên tục cản trở nỗ lực chống dịch.
Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus ngày 28/5 đã kêu gọi các nhóm vũ trang tại Đông Congo ngừng bắn để nhân viên y tế có thể tiếp cận vùng dịch an toàn. Ông cho biết nhiều cơ sở y tế gần đây bị tấn công, khiến công tác truy vết và kiểm soát dịch gần như "không thể thực hiện".
Các nhân viên tuyến đầu cũng thừa nhận tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng thiết bị bảo hộ, bộ xét nghiệm, mặt nạ y tế và cả túi đựng thi thể phục vụ công tác mai táng an toàn. Không chỉ vậy, nhiều người dân địa phương vì mất niềm tin sau thời gian dài chiến tranh đã phản ứng tiêu cực với các đội chống dịch. Một số tình nguyện viên từng bị ném đá, xúc phạm hoặc bị ngăn cản khi tuyên truyền phòng bệnh.
Uganda hiện ghi nhận 7 ca Ebola, trong đó ca tử vong đầu tiên là một người đàn ông 59 tuổi qua đời tại thủ đô Kampala hôm 14/5. Dù số ca bệnh chưa tăng đột biến, giới chức y tế lo ngại phạm vi tiếp xúc của các nhân viên y tế nhiễm bệnh rất rộng, kéo theo nguy cơ bùng phát trong cộng đồng.
Bà Diana Atwine cho biết nhiều nhân viên y tế có gia đình và thường xuyên tiếp xúc xã hội, khiến số lượng người cần theo dõi tăng nhanh từng ngày.
Giới chức Uganda cũng bày tỏ lo ngại trước các hoạt động tụ tập đông người gần đây, đặc biệt là làn sóng ăn mừng chức vô địch của CLB Arsenal tại Ngoại hạng Anh.
Do đội bóng này sở hữu lượng người hâm mộ đông đảo ở Uganda, Bộ Y tế nước này đã kêu gọi người dân hạn chế bắt tay, tránh tụ tập và thường xuyên sử dụng dung dịch sát khuẩn để giảm nguy cơ lây nhiễm.
Các chuyên gia y tế nhận định Congo từng trải qua 17 đợt bùng phát Ebola trong quá khứ, nhưng việc nguồn viện trợ quốc tế suy giảm trong những năm gần đây khiến năng lực ứng phó của nước này suy yếu đáng kể.
Nhiều tổ chức nhân đạo cảnh báo nếu không được bổ sung khẩn cấp nguồn lực y tế và hỗ trợ quốc tế, đợt dịch hiện tại có thể tiếp tục vượt khỏi tầm kiểm soát, đe dọa toàn bộ khu vực Đông Phi.
