Nhiều người từng băn khoăn liệu điều gì sẽ xảy ra nếu không tham gia bảo hiểm xã hội mà tự tích lũy tiền để dưỡng già. Với bà Sun (52 tuổi, sống tại Hàng Châu, Trung Quốc), đây không còn là giả thuyết mà là bài học thực tế khiến bà nuối tiếc.
Mười tám năm trước, sau khi nghe một người bạn phân tích rằng đóng bảo hiểm xã hội "không đáng", bà Sun quyết định ngừng tham gia và dành số tiền lẽ ra phải đóng, khoảng 780 nhân dân tệ (tương đương gần 2,85 triệu đồng) mỗi tháng để gửi tiết kiệm.
Theo lời người bạn, nếu kiên trì trong nhiều năm, khoản tiền này sẽ tích lũy thành khoảng 200.000 nhân dân tệ (xấp xỉ 730 triệu đồng), đủ để an tâm khi về già.
Thời điểm đó, nhiều người thân, đồng nghiệp và cấp trên đã khuyên bà nên cân nhắc lại. Họ cho rằng bảo hiểm xã hội không chỉ mang lại lương hưu mà còn đi kèm bảo hiểm y tế, giúp giảm đáng kể chi phí khám chữa bệnh khi tuổi cao sức yếu.
Tuy nhiên, bà Sun tin rằng mình có sức khỏe tốt, những bệnh thông thường không đáng ngại, còn nếu mắc bệnh nặng thì khoản tiền tiết kiệm cũng đủ để chi trả.
Sau 18 năm, bà đã tích lũy được khoảng 168.480 nhân dân tệ (gần 615 triệu đồng). Cộng thêm tiền lãi ngân hàng, tổng tài sản vẫn chưa chạm mốc 200.000 nhân dân tệ (khoảng 730 triệu đồng) như kỳ vọng ban đầu.
Trong khi đó, em gái của bà cũng cùng độ tuổi nhưng duy trì đóng bảo hiểm xã hội liên tục suốt 18 năm đã nghỉ hưu vào năm 2025 và đều đặn nhận lương hưu khoảng 1.580 nhân dân tệ mỗi tháng, tương đương gần 5,8 triệu đồng. Chưa kể, mức lương hưu tại Trung Quốc đã được điều chỉnh tăng liên tục trong hơn hai thập kỷ, giúp thu nhập của người nghỉ hưu có xu hướng cải thiện theo thời gian.
Nhìn cuộc sống ổn định của em gái và nhiều người đồng trang lứa, bà Sun bắt đầu tính toán lại. Nếu khoản tiết kiệm khoảng 730 triệu đồng được chia đều để chi tiêu trong 30 năm sau nghỉ hưu, mỗi tháng bà chỉ có khoảng hơn 2 triệu đồng để sinh hoạt. Khoản tiền này sẽ nhanh chóng cạn kiệt nếu chẳng may mắc bệnh nặng hoặc phải nhập viện dài ngày.
Điều khiến bà hối tiếc hơn cả là đã không tính đến tác động của lạm phát. Giá trị của 200.000 nhân dân tệ cách đây gần hai thập kỷ không còn tương đương với số tiền đó ở thời điểm hiện tại, trong khi lãi suất tiền gửi ngân hàng ngày càng giảm.
Theo chính sách tại Hàng Châu, người lao động nghỉ hưu sau khi đáp ứng đủ điều kiện tham gia bảo hiểm sẽ được quỹ bảo hiểm y tế chi trả tới 86% chi phí điều trị nội trú tại các bệnh viện tuyến tỉnh và có thể lên tới 96% nếu khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế cộng đồng. Sau khi nghỉ hưu, họ cũng không phải tiếp tục đóng bảo hiểm y tế nếu đã đủ số năm theo quy định.
Trong khi đó, do không tham gia bảo hiểm xã hội, bà Sun chỉ có thể sử dụng bảo hiểm y tế dành cho cư dân, vốn có mức chi trả thấp hơn đáng kể.
Bà kể, một lần nội soi dạ dày có chi phí hơn 1.000 nhân dân tệ (khoảng 3,65 triệu đồng), nhưng đồng nghiệp đã nghỉ hưu chỉ phải tự thanh toán khoảng 300 nhân dân tệ (gần 1,1 triệu đồng) sau khi được bảo hiểm chi trả. Một người bạn khác phải điều trị nội trú với tổng viện phí hơn 30.000 nhân dân tệ (khoảng 110 triệu đồng), song số tiền thực tế phải bỏ ra chưa đến 5.000 nhân dân tệ (khoảng 18,3 triệu đồng).
Chính những câu chuyện này khiến bà Sun luôn canh cánh nỗi lo bệnh tật. Bà duy trì tập thể dục mỗi ngày và thừa nhận bản thân "không dám để mình bị ốm", bởi chi phí y tế có thể trở thành gánh nặng lớn.
Điều đáng tiếc hơn là theo quy định tại địa phương, những người tự kinh doanh như bà không được phép truy đóng để bù lại khoảng thời gian đã bỏ lỡ. Nếu muốn tham gia trở lại, bà sẽ phải tiếp tục đóng bảo hiểm đến khoảng 70 tuổi mới đủ điều kiện hưởng chế độ hưu trí.
Nhìn lại quyết định năm xưa, bà Sun cho biết điều khiến bà hối hận nhất là người từng khuyên mình từ bỏ bảo hiểm xã hội lại âm thầm duy trì việc đóng đầy đủ. Hiện người này đã nghỉ hưu với cuộc sống ổn định, trong khi bà phải đối mặt với nỗi lo tài chính và sức khỏe ở tuổi xế chiều. Câu chuyện của bà trở thành lời nhắc nhở rằng việc cân nhắc giữa khoản tiết kiệm trước mắt và sự đảm bảo lâu dài cho tuổi già không phải lúc nào cũng đơn giản như nhiều người vẫn nghĩ.
