Như bao thiên thần khác đến với thế giới này, cậu bé Nhật Minh ra đời trong niềm hân hoan của cả gia đình, đặc biệt là của người bà Quỳnh Anh với biết bao chăm chút, hy vọng. Nhưng mọi thứ bước sang một ngã rẽ khác khi Nhật Minh được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ lúc 18 tháng tuổi: cậu bé từng tinh nghịch, hồn nhiên bỗng trở nên im lặng hơn, đôi tai như không nghe tiếng khi được gọi tên, những cử chỉ kỳ lạ lặp đi lặp lại, những tiếng nói ríu ran thưa dần.
Những dấu hiệu bất thường ấy bắt đầu cho chuỗi ngày bà đưa cháu đi tìm câu trả lời, qua hết phòng khám này tới trung tâm can thiệp khác, với những hy vọng rồi thất vọng.
Có những lúc Minh hoảng loạn đến mức chỉ cần chiếc xe rẽ vào con đường quen thuộc cũng bật khóc. Có những đêm cháu giật mình trong giấc mơ, có những ngày cháu la hét hay phản ứng dữ dội, và có cả những lần gây ra chi chít vết răng tím bầm trên cánh tay bà. Nhưng giữa những ngày tưởng như đi trong bóng tối ấy, người bà Quỳnh Anh không cho phép mình dừng lại.
Cuộc gặp với cô Thanh – một chuyên gia về trẻ đặc biệt, và sau đó là những thầy cô, những vòng tay rộng mở khác, đã đưa đến thay đổi. Từ đây, những tiến bộ tưởng như rất nhỏ bắt đầu xuất hiện: Minh tự đeo cặp, tự đi giày, biết hát, đọc thơ, làm toán, nói tiếng Anh, học đàn, học vẽ và dần bước ra thế giới rộng lớn hơn. Với những đứa trẻ khác, một câu nói có thể chỉ là điều bình thường, nhưng với bà Quỳnh Anh, bốn chữ “Bà gái, muỗi đốt” trong một đêm nào đã là cả một phép màu.
Chặng đường đã qua của hai bà cháu Nguyễn Thị Quỳnh Anh được ghi lại trong cuốn sách Đợi một nụ cười – Hành trình của một người bà đồng hành cùng cháu tự kỷ. Trong những trang viết, chính bà cũng nhận ra mình đã “lớn lên” cùng Minh: học cách kiên nhẫn hơn, bớt mong cầu những điều lớn lao, và hiểu rằng yêu thương đôi khi là chấp nhận để một đứa trẻ trưởng thành theo nhịp điệu của riêng mình. Nụ cười mà bà chờ đợi vì thế không chỉ là nụ cười trở lại trên gương mặt cháu, mà còn là dấu hiệu cho thấy giữa cháu và thế giới đã dần tìm được một tiếng nói chung.
Một trong những giá trị nổi bật của cuốn sách Đợi một nụ cười nằm ở cách tác giả nhìn trẻ tự kỷ: không phải những đứa trẻ cần được “sửa chữa” để trở thành một phiên bản giống người khác, mà đó là những con người cần được thấu hiểu, giáo dục và hỗ trợ để phát triển tốt nhất theo khả năng của mình.
Nhận ra điều ấy không đến với người bà trong một sớm một chiều. Bà đã đi qua những ngày hoang mang trước chẩn đoán, những lần tìm kiếm câu trả lời từ y học và giáo dục, những lần đưa cháu đến trường rồi lại đau lòng vì những gì cháu phải trải qua. Bà kiên trì tìm môi trường học tập thích hợp cho Minh, không chấp nhận việc đến trường chỉ là một hình thức hòa nhập trên danh nghĩa.
Bà tạo điều kiện để cháu học tập, phát triển các khả năng về toán học, ngôn ngữ, âm nhạc và hội họa, đồng thời rèn luyện những kỹ năng cần thiết trong sinh hoạt và giao tiếp. Những lựa chọn ấy cho thấy một cách tiếp cận đáng quý: kiên nhẫn nhận ra những khả năng đang dần hình thành trong đứa trẻ để từ đó tìm cách nuôi dưỡng chúng.
Điều đáng nói hơn cả là người bà không coi mọi tiến bộ như một cuộc chạy đua để cháu bắt kịp người khác. Một cái chạm nhẹ vào vai, vài giây nhìn vào mắt người đối diện, một từ được nói rõ hơn hôm qua – những điều nhỏ bé ấy đều có thể là thành quả của hàng giờ, hàng tháng, thậm chí hàng năm rèn luyện. Khi người lớn nhìn thấy ý nghĩa trong những thay đổi tưởng như rất nhỏ ấy, đứa trẻ sẽ không còn bị đánh giá chỉ bằng những gì chưa đạt tới.
Cuốn sách cũng cho thấy rằng gia đình không thể một mình gánh vác toàn bộ hành trình ấy. Sự đồng hành của bác sĩ, thầy cô, những người bạn lớn và người thân đã góp phần nâng đỡ Minh trưởng thành. Từ câu chuyện của hai bà cháu, tác giả gợi ra một điều giản dị nhưng sâu sắc: yêu thương cần được tiếp sức bằng hiểu biết; giáo dục cần bắt đầu từ việc lắng nghe; và hòa nhập chỉ thực sự có ý nghĩa khi môi trường học tập biết điều chỉnh để đón nhận sự khác biệt, thay vì buộc đứa trẻ phải tự xoay xở để thích nghi.
Đợi một nụ cười được kể bằng giọng của một người bà đã đi qua nhiều năm tháng lo âu, hy vọng, thất vọng và trưởng thành cùng cháu. Bởi thế, sức lay động của cuốn sách không nằm ở những lời lẽ lớn lao, mà ở sự chân thành của một người trong cuộc khi nhìn lại những gì mình đã trải qua.
Điều làm nên nét riêng của cuốn sách là sự đan xen giữa tình cảm gia đình và những suy tư về giáo dục, xã hội. Những trải nghiệm của người bà dần kết tinh thành một nỗi trăn trở lớn hơn: trẻ tự kỷ sẽ sống thế nào khi trưởng thành, khi không còn ở trong vòng tay chăm sóc của gia đình? Các em sẽ học ở đâu, làm việc thế nào, tìm thấy vị trí của mình trong cộng đồng bằng cách nào? Và ai sẽ cùng cha mẹ tiếp tục nâng đỡ các em trên chặng đường dài phía trước?
Từ những câu hỏi ấy, tác giả nhìn lại cách xã hội đối xử với người tự kỷ – một dạng khác biệt không phải lúc nào cũng dễ nhận biết, nhưng có thể khiến trẻ và gia đình phải đối diện với định kiến, sự thiếu thấu hiểu và những rào cản trong học tập, sinh hoạt. Cuốn sách nhắc người đọc rằng một lời kêu gọi “không để ai bị bỏ lại phía sau” chỉ thật sự có ý nghĩa khi được chuyển thành những điều kiện cụ thể: môi trường giáo dục hòa nhập có chất lượng, đội ngũ giáo viên được đào tạo, sự hỗ trợ chuyên môn phù hợp, những cơ hội học nghề và việc làm, cùng một cộng đồng biết tôn trọng phẩm giá của mỗi con người.
Từ hành trình của hai bà cháu Nguyễn Thị Quỳnh Anh và Vũ Nhật Minh, Đợi một nụ cười gửi đi một niềm tin giản dị mà sâu sắc: Khi tình yêu thương gặp tri thức, khi gia đình được tiếp sức bởi nhà trường và cộng đồng, những cánh cửa từng khép lại vẫn có thể mở ra. Và trong một xã hội nhân văn, không đứa trẻ nào phải tự hỏi liệu mình có thuộc về nơi này hay không.
Sau tất cả, điều cuốn sách chờ đợi không chỉ là một nụ cười của Minh. Đó còn là nụ cười của sự thấu hiểu – một nụ cười khi đứa trẻ được nhìn thấy đúng như con người mình, một nụ cười khi mỗi gia đình biết rằng mình không đơn độc. Và đó cũng là nụ cười khi xã hội có thể nói với những đứa trẻ khác biệt bằng tất cả sự chân thành: các con luôn thuộc về nơi này.
