Trong lịch sử văn học võ hiệp Trung Hoa, Kim Dung là cái tên hiếm hoi không chỉ được tôn vinh vì trí tưởng tượng phong phú, mà còn bởi sự táo bạo trong cách kể chuyện.
Nếu Lương Vũ Sinh hay Cổ Long thường đưa nhân vật chính ra ánh sáng ngay từ những trang đầu, thì Kim Dung lại chọn một con đường ngược lại: ông sẵn sàng dành cả phần mở đầu để khắc họa những nhân vật tưởng như trung tâm, rồi bất ngờ "rút thảm", đẩy họ khỏi dòng chảy lịch sử giang hồ. Lối viết ấy từng khiến không ít độc giả bối rối, thậm chí bị xem là dấu hiệu của một tác phẩm suýt… hụt hơi. Nhưng với Kim Dung, đó lại là khởi điểm cho một kiệt tác.
Điển hình nhất chính là Ỷ Thiên Đồ Long Ký, tác phẩm khép lại bộ ba Xạ - Thần - Ỷ lừng danh. Ở những chương đầu, Kim Dung đặt trọng tâm vào Quách Tương, cô con gái 19 tuổi của Quách Tĩnh và Hoàng Dung. Qua góc nhìn của nàng, độc giả theo bước hành trình truy tìm Dương Quá, gặp gỡ Hà Túc Đạo, kết duyên kỳ ngộ với Giác Viễn đại sư. Cách xây dựng chi tiết, cảm xúc và đầy chất điện ảnh ấy khiến không ít người lầm tưởng Quách Tương sẽ là linh hồn của toàn bộ câu chuyện, nhất là khi nàng mang trong mình huyết mạch của hai huyền thoại võ lâm.
Thế nhưng, chỉ sau vài chương, Kim Dung đột ngột khép lại số phận Quách Tương, đồng thời "nhảy cóc" gần trăm năm lịch sử, đưa giang hồ sang một thời đại hoàn toàn khác, cuối Nguyên đầu loạn. Nếu đặt vào tay một nhà văn khác, đây rất có thể đã là một cú trượt dài, thậm chí là một cái kết gượng gạo. Nhưng Kim Dung lại chọn cách "đập đi xây lại" đầy chủ ý.
Giang hồ mới hiện ra với sự trỗi dậy của Minh giáo, Võ Đang, Nga Mi, trong khi những thế lực cũ như Toàn Chân giáo, Cái Bang hay Cổ Mộ phái dần lùi vào dĩ vãng. Lúc này, câu chuyện chuyển hướng sang Trương Thúy Sơn, đệ tử Võ Đang, người mang trên vai bí ẩn của Đồ Long Đao.
Hành trình truy tìm bảo đao, mối tình ngang trái với Ân Tố Tố, những năm tháng lưu lạc trên đảo Băng Hỏa, cuộc hôn nhân và sự ra đời của Trương Vô Kỵ… tất cả được Kim Dung xây dựng như một trường đoạn phim dài, giàu cảm xúc và bi kịch.
Một lần nữa, khi độc giả bắt đầu tin rằng Trương Thúy Sơn mới là nhân vật trung tâm, Kim Dung lại lạnh lùng khép lại số phận ông bằng bi kịch tự vẫn trên núi Võ Đang. Và từ đống tro tàn của những mất mát ấy, Trương Vô Kỵ, đứa trẻ mang số phận long đong, bước ra ánh sáng. Chỉ đến lúc này, khi tác phẩm đã đi quá nửa, Kim Dung mới chính thức đặt Trương Vô Kỵ vào vị trí nam chính.
Ỷ Thiên Đồ Long Ký là câu chuyện của ba thế hệ, ba tuyến nhân vật trung tâm, ba lần tưởng như "đứt gãy" mạch truyện. Nhưng chính sự thay đổi liên tục ấy lại tạo nên một kết cấu hiếm thấy, khiến tác phẩm không ngừng làm mới mình. Những phân đoạn như Quách Tương đại náo Thiếu Lâm, Trương Thúy Sơn ở đảo Băng Hỏa, Trương Vô Kỵ kỳ ngộ ở Côn Lôn, sáu đại phái vây công Quang Minh Đỉnh hay trận chiến nghẹt thở với Tam Độ đều mang nhịp điệu mạnh mẽ, giàu kịch tính, không khác gì những đại cảnh điện ảnh được dàn dựng công phu.
Không chỉ cốt truyện, hệ thống nhân vật sau "cuộc tái sinh" ấy cũng trở thành linh hồn của tác phẩm. Trương Vô Kỵ hiền lành nhưng do dự, Chu Chỉ Nhược trượt dài trong tham vọng và thù hận, Triệu Mẫn từ đối địch sang tri kỷ, Tiểu Chiêu dịu dàng mà bi thương, Diệt Tuyệt sư thái lạnh lùng và quyết liệt, Trương Tam Phong thâm sâu khó lường… mỗi người đều mang chiều sâu tâm lý rõ nét, đủ sức sống để bước ra khỏi trang sách và tồn tại bền bỉ trên màn ảnh.
Chính vì vậy, từ một tác phẩm từng bị xem là "suýt lạc hướng", Ỷ Thiên Đồ Long Ký đã trở thành kiệt tác võ hiệp được phong thần, liên tục được chuyển thể thành phim điện ảnh và truyền hình suốt nhiều thập kỷ. Mỗi thế hệ khán giả lại tìm thấy trong đó một Trương Vô Kỵ của riêng mình, một Triệu Mẫn hay Chu Chỉ Nhược mang dấu ấn thời đại.
Và cũng chính lựa chọn táo bạo "làm lại từ đầu" của Kim Dung đã chứng minh rằng: đôi khi, thứ tưởng như một cú liều lĩnh suýt khiến tác phẩm đổ vỡ, lại chính là nền móng tạo nên huyền thoại.
