Trong số những tiểu thuyết võ hiệp nổi tiếng của cố nhà văn Kim Dung, Ỷ thiên đồ long ký luôn được xem là một tác phẩm đặc biệt. Không chỉ khép lại mạch truyện lớn bắt đầu từ Anh hùng xạ điêu và tiếp nối bằng Thần điêu đại hiệp, cuốn tiểu thuyết này còn khiến nhiều độc giả tranh luận vì cách xây dựng nhân vật trung tâm có phần khác thường.
Kim Dung từng chỉnh sửa các tiểu thuyết của mình nhiều lần sau thời kỳ đăng báo dài kỳ. Với hình thức sáng tác theo từng kỳ, những thay đổi trong quá trình viết là điều khó tránh khỏi. Chính vì vậy, một số tác phẩm sau này được chỉnh lại về chi tiết, logic hoặc cách phát triển nhân vật.
Thiên long bát bộ từng khiến độc giả có cảm giác đổi nhân vật chính khi Đoàn Dự xuất hiện đầu tiên, sau đó Tiêu Phong trở thành trung tâm trong một giai đoạn dài, còn Hư Trúc chỉ xuất hiện khá muộn. Tuy nhiên, cả ba nhân vật đều được phát triển xuyên suốt và cuối cùng tạo thành cấu trúc nhiều nhân vật chính tương đối hoàn chỉnh.
Ỷ thiên đồ long ký lại khác. Nếu chỉ quen thuộc với các phiên bản phim truyền hình, nhiều khán giả thường mặc định Trương Vô Kỵ là nhân vật chính ngay từ đầu. Nhưng ở nguyên tác, câu chuyện mở ra vào thời điểm rất gần với kết thúc của Thần điêu đại hiệp, khi Trương Vô Kỵ thậm chí chưa ra đời.
Nhân vật xuất hiện nổi bật ở phần đầu lại là Quách Tương, con gái thứ hai của Quách Tĩnh và Hoàng Dung. Khi ấy Quách Tương cưỡi lừa xanh, mang theo kiếm, đi khắp nơi để tìm tung tích Dương Quá. Hình ảnh này khiến phần mở đầu của Ỷ thiên đồ long ký mang không khí như một phần nối trực tiếp của Thần điêu đại hiệp.
Quách Tương sau đó lên Thiếu Lâm và thể hiện thiên phú võ học rất cao. Một chi tiết đáng chú ý là cô từng vận dụng chiêu thức của Đả Cẩu Bổng Pháp vào kiếm pháp, khiến cao tăng Vô Sắc cũng phải bất ngờ. Cách sử dụng võ học linh hoạt này cho thấy Quách Tương có tư chất vượt trội và phần nào lý giải vì sao về sau cô có thể trở thành người sáng lập phái Nga Mi.
Tuy nhiên, tuyến truyện của Quách Tương lại không được phát triển thành mạch chính. Sau phần mở đầu, cuộc đời nhân vật được lược qua khá nhanh trước khi câu chuyện chuyển sang thế hệ Trương Thúy Sơn rồi Trương Vô Kỵ.
Chính sự thay đổi này khiến Ỷ thiên đồ long ký thường được nhắc đến như một trong những tác phẩm có cấu trúc nhân vật đặc biệt nhất của Kim Dung. Người đọc ban đầu có thể nghĩ Quách Tương sẽ giữ vai trò trung tâm, nhưng cuối cùng Trương Vô Kỵ mới trở thành nhân vật chính thực sự của phần lớn câu chuyện.
Trương Vô Kỵ cũng là kiểu nhân vật khác biệt so với Quách Tĩnh hay Dương Quá. Ông trở thành giáo chủ Minh Giáo, một tổ chức từng bị nhiều môn phái Trung Nguyên xem là tà giáo. Dù bản thân Trương Vô Kỵ chính trực và nhiều lần cứu người, vị trí của ông vẫn khiến ranh giới giữa chính và tà trong tác phẩm trở nên phức tạp hơn.
Triệu Mẫn cũng là một nhân vật gây nhiều tranh luận. Cô xuất thân từ phía Mông Cổ và từng cùng thuộc hạ đối đầu nhiều môn phái Trung Nguyên. Trong quá trình phát triển câu chuyện, Triệu Mẫn dần trở thành người đồng hành quan trọng nhất của Trương Vô Kỵ và cuối cùng cùng nhân vật này rời khỏi vòng xoáy tranh đấu.
Nếu nhìn riêng từng chi tiết, việc Trương Vô Kỵ và Triệu Mẫn trở thành cặp nhân vật trung tâm có thể khiến một bộ phận độc giả cảm thấy khác với khuôn mẫu anh hùng chính phái quen thuộc. Tuy nhiên, khi đặt toàn bộ Xạ điêu tam bộ khúc cạnh nhau, cách sắp xếp này lại tạo ra một vòng tròn khá thú vị.
Ở đầu mạch truyện, Quách Tĩnh là một thiếu niên người Hán lớn lên giữa thảo nguyên Mông Cổ nhưng cuối cùng rời khỏi nơi đó để trở về Trung Nguyên. Đến cuối Ỷ thiên đồ long ký, Trương Vô Kỵ lại lựa chọn rời Trung Nguyên cùng Triệu Mẫn, một cô gái Mông Cổ.
Chính sự đối xứng này khiến Ỷ thiên đồ long ký có một vị trí đặc biệt trong thế giới Kim Dung. Từ Quách Tương ở phần mở đầu đến Trương Vô Kỵ và Triệu Mẫn ở phần cuối, tác phẩm liên tục thay đổi trọng tâm nhưng vẫn giữ được mối liên hệ với hai phần trước.
Dù cấu trúc nhân vật từng khiến độc giả tranh luận, Ỷ thiên đồ long ký cuối cùng vẫn trở thành một trong những tiểu thuyết võ hiệp nổi tiếng nhất của Kim Dung. Hàng loạt phiên bản truyền hình và điện ảnh sau này tiếp tục đưa Trương Vô Kỵ, Triệu Mẫn, Chu Chỉ Nhược và Quách Tương trở thành những gương mặt quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả.
