Trong thế giới võ hiệp Kim Dung, hình tượng nam chính thường gắn với tinh thần chính nghĩa và lý tưởng vì nước vì dân. Quách Tĩnh của Anh Hùng Xạ Điêu là điển hình: chính trực, kiên định, mang tinh thần hiệp nghĩa lớn lao. Dưới ảnh hưởng của Quách Tĩnh, Hoàng Dung từ "tiểu yêu nữ" dần trưởng thành, cùng chồng trấn thủ Tương Dương; Dương Quá cũng buông bỏ thù riêng để trở thành Thần Điêu Đại Hiệp. Ngay cả Tiểu Long Nữ, người tu luyện Ngọc Nữ Tâm Kinh, gần như đoạn tuyệt thất tình lục dục, cuối cùng cũng cùng Dương Quá xông pha nơi chiến trận.
Thế nhưng đến Ỷ Thiên Đồ Long Ký, Kim Dung đã phá vỡ mô-típ quen thuộc ấy, tạo nên một thiên truyện đặc biệt bậc nhất trong sự nghiệp của mình. Đây là tác phẩm hiếm hoi mà cả nam chính lẫn nữ chính đều bị đặt trong thế "tà phái", thậm chí bị giang hồ gọi thẳng là "ma giáo".
Mở đầu tác phẩm, Kim Dung gây chấn động khi lần lượt khép lại số phận của Quách Tĩnh, Hoàng Dung, Quách Phù, Quách Phá Lỗ, Dương Quá và Tiểu Long Nữ, những biểu tượng của hai bộ trước. Nhân vật Quách Tương được xây dựng như cầu nối, nhưng chỉ sau hai chương, câu "hoa nở hoa tàn, hoa tàn hoa nở" đã khép lại cả một thời đại. Câu chuyện nhảy vọt gần một thế kỷ, đưa khán giả đến thời mạt Nguyên loạn lạc, chiến hỏa triền miên, bước ngoặt hiếm thấy trong toàn bộ hệ thống tiểu thuyết Kim Dung.
Kim Dung dành nhiều bút lực cho mối tình của Trương Thúy Sơn và Ân Tố Tố, cùng những năm tháng lưu lạc trên đảo Băng Hỏa. Sự khắc họa tỉ mỉ đến mức không ít độc giả từng lầm tưởng họ mới là trung tâm của tác phẩm. Nhưng rồi cả hai tự vẫn tại Tử Tiêu Điện trên núi Võ Đang, để lại đứa con trai Trương Vô Kỵ bước vào hành trình định mệnh.
Trương Vô Kỵ, con trai của Ân Tố Tố, cháu ngoại của một trong Tứ Đại Pháp Vương Minh Giáo, mang dòng máu "ma giáo" ngay từ khi sinh ra. Sau khi lĩnh hội trọn vẹn Cửu Dương Chân Kinh và luyện thành tuyệt kỹ Càn Khôn Đại Na Di trong mật thất Quang Minh Đỉnh, anh được quần hùng tôn làm Giáo chủ đời thứ 34 của Minh Giáo. Dù bản tính nhân hậu, trọng tình trọng nghĩa, trong mắt nhiều môn phái chính thống, Trương Vô Kỵ vẫn là "ma giáo giáo chủ", một nam chính đứng giữa lằn ranh chính tà.
Nữ chính Triệu Mẫn càng là nhân vật gây tranh luận. Xuất thân là quận chúa Mông Cổ, nàng từng bày mưu vây quét Thiếu Lâm, tập kích Trương Tam Phong và giam cầm cao thủ Lục Đại Môn Phái trong tháp Vạn An, gián tiếp đẩy Diệt Tuyệt Sư Thái đến cái chết. Hình tượng phản diện của Triệu Mẫn rõ nét và sắc sảo. Thế nhưng Kim Dung một lần nữa "bẻ lái", nàng yêu Trương Vô Kỵ, sẵn sàng phản bội triều đình, từ bỏ thân phận cao quý vì tình yêu.
Trong khi đó, Chu Chỉ Nhược, tưởng như hiền dịu, đoan trang, lại dần sa vào bóng tối, bị quyền lực và hận thù chi phối, suýt gây nên bi kịch tại Đại hội Đồ Sư. Sự đảo chiều liên tục giữa chính và tà khiến Ỷ Thiên Đồ Long Ký trở thành mê cung đạo đức, nơi ranh giới thiện - ác không còn rạch ròi.
Chính cấu trúc đa tầng và chiều sâu nhân vật đã giúp tác phẩm này liên tục được chuyển thể. Từ phiên bản Mã Cảnh Đào, Ngô Khải Hoa của TVB, Tô Hữu Bằng năm 2003, Đặng Siêu năm 2009 đến Tăng Thuấn Hy những năm gần đây, mỗi thế hệ diễn viên lại mang đến một diện mạo mới cho Trương Vô Kỵ và Triệu Mẫn. Ở mảng điện ảnh, khán giả từng chứng kiến Lý Liên Kiệt trong Ma Giáo Giáo Chủ, hay gần đây là Lâm Phong trong hai phần Thánh Hỏa Hùng Phong và Cửu Dương Thần Công.
Ỷ Thiên Đồ Long Ký không chỉ xoay quanh cuộc tranh đoạt Ỷ Thiên Kiếm và Đồ Long Đao, mà còn phơi bày sự giả trá của một số danh môn chính phái và sự chân thành của những con người bị gắn mác "tà giáo". Trương Vô Kỵ nhân hậu nhưng nhu nhược; Triệu Mẫn rực rỡ, quyết đoán; Chu Chỉ Nhược dịu dàng mà tàn nhẫn, mỗi nhân vật đều thoát khỏi kiểu mẫu trắng - đen đơn giản.
Bằng cách đặt nam nữ chính vào vị thế "phản diện", Kim Dung đã mở rộng biên độ thẩm mỹ cho tiểu thuyết võ hiệp, đồng thời tạo ra một nền tảng kịch tính dồi dào cho điện ảnh và truyền hình. Đó cũng là lý do sau nhiều thập niên, Ỷ Thiên Đồ Long Ký vẫn không ngừng được làm mới, tiếp tục viết tiếp truyền kỳ giang hồ trên màn ảnh, và khẳng định vị thế kinh điển trong lịch sử chuyển thể võ hiệp châu Á.
