Võ hiệp Trung Hoa từng có rất nhiều cây bút nổi tiếng, nhưng Cổ Long vẫn sở hữu một vị trí đặc biệt. Nếu Kim Dung thường mở ra những thế giới rộng lớn với môn phái, bí kíp và những cuộc tranh đấu kéo dài, Cổ Long lại có xu hướng thu hẹp ống kính vào con người. Trong thế giới của ông, một trận quyết đấu đôi khi chỉ diễn ra trong vài khoảnh khắc, một nhân vật có thể không cần nói quá nhiều nhưng vẫn khiến người đọc nhớ mãi. Chính lối viết cô đọng ấy tạo nên thứ chất giang hồ vừa lạnh lùng, vừa lãng tử và không kém phần cô độc.
Một trong những tinh thần thường được nhắc đến khi nói về Cổ Long là câu “Người trong giang hồ, thân bất do kỷ”. Không chỉ là một cách diễn đạt về số phận của những nhân vật võ hiệp, câu nói còn phản ánh khá rõ thế giới mà nhà văn xây dựng. Khi đã bước chân vào giang hồ, con người gần như không thể sống hoàn toàn theo ý mình. Ân oán, danh dự, tình cảm và những mối quan hệ đan xen khiến mỗi lựa chọn đều có thể kéo theo một cái giá. Với Cổ Long, giang hồ vì thế không đơn thuần là nơi các cao thủ tranh tài, mà còn là nơi con người phải đối diện với chính mình.
Nếu có một yếu tố thường xuyên xuất hiện và trở thành biểu tượng trong sáng tác của Cổ Long, đó chính là rượu và tình bằng hữu. Những cuộc gặp bên chén rượu, những người xa lạ trở thành tri kỷ hay những bằng hữu sẵn sàng đứng cạnh nhau trong thời khắc nguy hiểm xuất hiện xuyên suốt nhiều tác phẩm. Rượu trong thế giới Cổ Long đôi khi không chỉ để uống. Nó là cách các nhân vật kết giao, chia sẻ tâm sự, cũng có lúc trở thành phương tiện để che giấu nỗi cô độc. Đằng sau vẻ phóng khoáng của những kẻ lãng tử là những con người luôn khao khát một người thực sự hiểu mình.
Kiếm lại đại diện cho một khía cạnh khác trong sáng tác Cổ Long. Ông không quá say mê những màn mô tả võ công dài dòng mà thường tập trung vào khoảnh khắc quyết định. Một thanh kiếm có thể nằm yên trong tay nhân vật suốt thời gian dài, nhưng khi được rút ra, tất cả thắng bại có thể được định đoạt chỉ trong chớp mắt. Tây Môn Xuy Tuyết, Yến Thập Tam hay những kiếm khách trong các tác phẩm của ông vì thế không chỉ được nhớ đến bởi võ công, mà còn bởi khí chất và thế giới nội tâm phía sau thanh kiếm.
Lý Tầm Hoan là một ví dụ tiêu biểu cho kiểu nhân vật ấy. “Tiểu Lý phi đao, lệ bất hư phát” gần như đã trở thành câu định danh cho nhân vật này. Nhưng sức hấp dẫn của Lý Tầm Hoan không nằm đơn thuần ở khả năng sử dụng phi đao. Đằng sau hình ảnh một cao thủ gần như không bao giờ thất thủ lại là một con người nhiều tổn thương, luôn phải lựa chọn giữa tình yêu, tình bạn và những nguyên tắc của riêng mình. Cổ Long thường tạo ra những nhân vật như vậy: càng mạnh mẽ bên ngoài, họ càng mang trong lòng nhiều khoảng trống.
Cùng với đó, Sở Lưu Hương và Lục Tiểu Phụng cho thấy một màu sắc khác của Cổ Long. Hai nhân vật đều sở hữu sự thông minh, phong lưu và khả năng xử lý những tình huống nguy hiểm bằng trí tuệ thay vì chỉ dựa vào võ lực. Những câu thoại ngắn, những màn đối đáp sắc bén và các cuộc điều tra đầy bất ngờ khiến tác phẩm của Cổ Long có màu sắc gần với trinh thám hiện đại. Đây cũng là một trong những điểm giúp thế giới võ hiệp của ông khác biệt so với nhiều tác giả cùng thời.
Nhiều cây bút nghiên cứu văn học Trung Quốc từng chỉ ra rằng Cổ Long đã đưa yếu tố trinh thám, tâm lý và cách kể chuyện giàu tính điện ảnh vào tiểu thuyết võ hiệp. 中国作家网 cũng đánh giá ông là nhà văn có đóng góp đáng kể trong việc làm mới tiểu thuyết võ hiệp, đặc biệt ở cách kết hợp võ hiệp với trinh thám và những suy tư về nhân tính. Những nhân vật của Cổ Long vì thế không chỉ chiến đấu với đối thủ mà còn phải đối diện với sự cô đơn, phản bội, tình yêu và những giới hạn của bản thân.
Có lẽ đó là lý do những câu nói gắn với Cổ Long vẫn được nhắc lại nhiều thập kỷ sau khi ông qua đời. Chúng không chỉ mang vẻ ngầu đặc trưng của giang hồ mà còn chứa đựng những suy ngẫm rất đời về con người. Giang hồ có thể rộng lớn, kiếm có thể sắc bén, nhưng thứ quyết định một nhân vật được nhớ đến bao lâu lại thường là tình nghĩa và cách họ lựa chọn trước những thời khắc không thể quay đầu. Đó cũng chính là chất riêng giúp Cổ Long đứng vững bên cạnh Kim Dung như một trong những tượng đài lớn nhất của văn học võ hiệp Hoa ngữ.
