Khi nhắc đến Tam Quốc Diễn Nghĩa, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những anh hùng lẫy lừng như Quan Vũ, Triệu Vân, Gia Cát Lượng hay Tào Tháo. Thế nhưng, nếu bàn về nhân vật bị đánh giá là tiểu nhân nhất trong tác phẩm kinh điển của La Quán Trung, cái tên khiến không ít độc giả bất ngờ lại chính là Lữ Bố, võ tướng từng được mệnh danh là thiên hạ vô địch.
Lữ Bố nổi tiếng với câu nói bất hủ: "Nhân trung Lữ Bố, mã trung Xích Thố", ý chỉ trong thiên hạ không ai có võ nghệ sánh bằng ông, cũng như ngựa Xích Thố là chiến mã xuất sắc nhất. Trên chiến trường, Lữ Bố gần như là biểu tượng của sức mạnh tuyệt đối, khiến không ít danh tướng phải e dè.
Không chỉ sở hữu võ công cái thế, Lữ Bố còn gắn liền với câu chuyện tình nổi tiếng cùng mỹ nhân Điêu Thuyền. Trong Tam Quốc Diễn Nghĩa, mối tình này trở thành một trong những tình tiết kinh điển khi Vương Doãn dùng liên hoàn kế khiến Lữ Bố và Đổng Trác trở mặt. Hình tượng anh hùng si tình vì người đẹp từng khiến nhiều thế hệ khán giả dành không ít thiện cảm cho nhân vật này.
Thế nhưng, đằng sau tài năng và chuyện tình lãng mạn ấy, Lữ Bố lại bị La Quán Trung xây dựng như hình mẫu của một kẻ thiếu trung nghĩa và không giữ chữ tín.
Lý do lớn nhất khiến Lữ Bố bị xem là tiểu nhân nằm ở việc ông liên tục phản bội chủ nhân. Ban đầu, Lữ Bố là con nuôi của Đinh Nguyên nhưng đã xuống tay sát hại người từng trọng dụng mình để đầu quân cho Đổng Trác. Sau đó, chính ông lại giết luôn Đổng Trác, người cũng từng nhận mình làm con nuôi. Trong suốt cuộc đời chinh chiến, Lữ Bố nhiều lần thay đổi phe phái, sẵn sàng phá vỡ liên minh nếu điều đó mang lại lợi ích cho bản thân.
Trong tư tưởng Nho giáo mà Tam Quốc Diễn Nghĩa đề cao, 'trung' và 'nghĩa' là phẩm chất cốt lõi của một bậc anh hùng. Vì vậy, dù sở hữu võ nghệ bậc nhất, Lữ Bố vẫn không được xếp vào hàng hào kiệt mà ngược lại còn trở thành biểu tượng của sự phản trắc. Ông được nhận xét là hữu dũng vô mưu', có tài nhưng thiếu tầm nhìn, dễ bị tình cảm và lợi ích cá nhân chi phối.
Điều đáng nói là hình tượng này khác khá nhiều so với góc nhìn lịch sử. Trong Tam Quốc Chí, Lữ Bố không bị mô tả quá cực đoan như trong tiểu thuyết. Tuy nhiên, các sử gia vẫn thừa nhận ông là người nhiều lần đổi phe và rất khó tạo dựng lòng tin với các thế lực đương thời.
Chính vì vậy, dù là võ tướng mạnh nhất trong Tam Quốc Diễn Nghĩa, Lữ Bố lại không được người đời kính trọng như Quan Vũ, Triệu Vân hay Gia Cát Lượng. Thậm chí, trong nhiều bảng xếp hạng nhân vật phản diện hoặc tiểu nhân của tác phẩm, cái tên Lữ Bố gần như luôn đứng ở vị trí hàng đầu.
Có thể nói, Lữ Bố là minh chứng rõ nét cho quan niệm của La Quán Trung rằng một người anh hùng không chỉ cần tài năng mà còn phải có lòng trung nghĩa và giữ chữ tín. Võ nghệ có thể giúp chinh phục chiến trường, nhưng chỉ có nhân cách mới giúp lưu danh hậu thế.
