Không khí của mùa giải Oscar lần thứ 98 đang nóng dần khi lễ trao giải diễn ra vào sáng 16/3 (giờ Việt Nam) tại Nhà hát Dolby, Los Angeles. Trong khi giới điện ảnh thế giới hồi hộp chờ đợi những cái tên chiến thắng, khán giả Việt Nam lại một lần nữa nhìn về hành trình dài của điện ảnh nước nhà trên con đường chạm tới tượng vàng.
Hơn 30 năm kể từ lần đầu tiên gửi phim dự thi, Việt Nam đã nhiều lần góp mặt ở vòng sơ tuyển hạng mục Phim quốc tế xuất sắc nhất, nhưng chỉ duy nhất một lần tiến vào danh sách đề cử chính thức, với bộ phim Mùi đu đủ xanh của đạo diễn Trần Anh Hùng.
Năm 1993, khi điện ảnh Việt còn khá xa lạ với thị trường quốc tế, Mùi đu đủ xanh bất ngờ trở thành bộ phim nói tiếng Việt đầu tiên được đề cử tại Oscar ở hạng mục Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất (nay là Phim quốc tế xuất sắc). Đây cũng là lần duy nhất cho đến nay một bộ phim đại diện Việt Nam lọt vào danh sách đề cử chính thức của giải thưởng điện ảnh danh giá nhất hành tinh.
Bộ phim là tác phẩm truyện dài đầu tay của đạo diễn Việt kiều Trần Anh Hùng, kể về cuộc đời của Mùi, cô bé giúp việc trong một gia đình buôn vải tại Sài Gòn thập niên 1950. Câu chuyện nhẹ nhàng, gần như không có cao trào kịch tính, nhưng lại chinh phục khán giả bằng những khuôn hình tinh tế, nhịp điệu chậm rãi và không gian văn hóa Việt Nam được tái hiện đầy thi vị.
Trong phim, vai Mùi trưởng thành do diễn viên Trần Nữ Yên Khê đảm nhận. Với gương mặt mang nét đẹp cổ điển của phụ nữ Việt, cô trở thành "nàng thơ" của đạo diễn Trần Anh Hùng và sau này cũng là người bạn đời của ông. Cách diễn xuất tiết chế, ánh mắt trầm lặng cùng bối cảnh sinh hoạt đời thường, từ căn bếp, khu vườn, đến những âm thanh quen thuộc của đời sống, đã tạo nên một "bài thơ điện ảnh" về ký ức và văn hóa Việt.
Không chỉ gây tiếng vang tại Oscar, Mùi đu đủ xanh còn gặt hái nhiều thành tích đáng kể trước đó. Bộ phim giành giải Camera d'Or cho phim đầu tay xuất sắc tại Liên hoan phim Cannes 1993 và sau đó đoạt giải César của điện ảnh Pháp. Khi phát hành tại Mỹ, phim đạt doanh thu hơn 1,7 triệu USD, con số ấn tượng đối với một tác phẩm nghệ thuật nói tiếng Việt thời điểm ấy.
Tuy nhiên, dù tạo được dấu ấn lịch sử, bộ phim vẫn không thể giành tượng vàng khi phải cạnh tranh với Belle Époque của Tây Ban Nha. Dẫu vậy, việc lọt vào top 5 đề cử đã trở thành cột mốc chưa từng có đối với điện ảnh Việt Nam và cả khu vực Đông Nam Á thời điểm đó.
Sau thành công này, Việt Nam liên tục gửi các tác phẩm dự Oscar như Ba mùa, Mùa hè chiều thẳng đứng, Áo lụa Hà Đông, Hai Phượng, Bố già, Tro tàn rực rỡ hay gần đây là Đào, phở và piano. Tuy nhiên, tất cả đều dừng lại ở vòng sơ tuyển.
Năm 2025, bộ phim chiến tranh Mưa đỏ của đạo diễn Đặng Thái Huyền, tác phẩm đạt doanh thu hơn 700 tỷ đồng và hơn 8 triệu lượt khán giả, được chọn đại diện Việt Nam tranh giải Oscar lần thứ 98. Dù vậy, bộ phim cũng không thể lọt vào danh sách rút gọn top 15 ở hạng mục Phim quốc tế xuất sắc, khép lại thêm một mùa Oscar không có đại diện Việt Nam tiến sâu.
Thực tế này cho thấy khoảng cách giữa thành công phòng vé trong nước và khả năng cạnh tranh quốc tế vẫn còn khá lớn. Oscar không chỉ là nơi tôn vinh nghệ thuật điện ảnh mà còn là cuộc cạnh tranh khốc liệt về ngôn ngữ kể chuyện, chiến lược phát hành và chiến dịch truyền thông toàn cầu.
Hơn 30 năm sau dấu mốc Mùi đu đủ xanh, giấc mơ Oscar của điện ảnh Việt vẫn chưa có thêm bước tiến mới. Nhưng chính sự kiên trì "đem chuông đi đánh xứ người" qua từng mùa giải đã cho thấy khát vọng hội nhập của nền điện ảnh trẻ. Và biết đâu, trong một tương lai không xa, sẽ có một bộ phim Việt khác bước tiếp con đường mà Mùi đu đủ xanh từng mở ra.
