Từ một thiếu niên xuất thân chốn thanh lâu ở Dương Châu, Vi Tiểu Bảo đứng giữa đại điện Tử Cấm Thành, đối diện Hoàng đế Khang Hy. Kẻ không biết võ công này lại trở thành 'hiệp khách' thành công bậc nhất trong thế giới của Kim Dung.
Năm 1972, khi 48 tuổi, Kim Dung đưa ra quyết định gây chấn động: gác bút. Trước đó, ông hoàn thành tiểu thuyết cuối cùng là tác phẩm Lộc Đỉnh Ký đã tạo nên một nhân vật chính hoàn toàn khác biệt Vi Tiểu Bảo.
Không võ công, xuất thân thấp kém, đầy tật xấu của một kẻ chợ búa, nhưng Vi Tiểu Bảo lại được chọn làm trung tâm của tác phẩm kết thúc sự nghiệp võ hiệp. Điều này ẩn chứa dụng ý gì ?
Trước khi Lộc Đỉnh Ký ra đời, Kim Dung đã viết 14 tiểu thuyết, từ Thư kiếm ân cừu lục đến Tiếu ngạo giang hồ, xây dựng một thế giới võ hiệp rộng lớn. Nhân vật của ông rất đa dạng: Quách Tĩnh chính trực, Dương Quá si tình nổi loạn, Lệnh Hồ Xung phóng khoáng tự do. Nhưng Vi Tiểu Bảo lại phá vỡ toàn bộ khuôn mẫu đó.
Anh là con của kỹ nữ Vi Xuân Phương, không biết cha là ai, không biết chữ, nói dối như cơm bữa, tham tiền háo sắc gần như hội tụ mọi đặc điểm của một phản anh hùng. Chính vì vậy, từng có độc giả nghi ngờ tác phẩm này không phải do Kim Dung viết vì quá khác biệt so với phong cách quen thuộc.
Lộc Đỉnh Ký có nền tảng lịch sử chặt chẽ. Câu chuyện bắt đầu năm Khang Hy thứ 8 (1669), khi Vi Tiểu Bảo 13 tuổi vào cung và kết bạn với Khang Hy 14 tuổi. Từ đó, anh tham gia vào nhiều sự kiện có thật như việc bắt Ngao Bái, bình định Tam Phiên, thậm chí liên quan đến việc ký kết Hiệp ước Ninh Cổ Tháp.
Đến cuối truyện (1689), Vi Tiểu Bảo 39 tuổi, cùng bảy người vợ lui về ở ẩn. Khoảng thời gian này bao trùm giai đoạn quan trọng trong triều đại Khang Hy. Trong truyện còn xuất hiện nhiều nhân vật lịch sử như Cố Viêm Vũ, Hoàng Tông Hy. Đáng chú ý, những học giả này lại từng khuyên Vi Tiểu Bảo làm hoàng đế chi tiết mang tính châm biếm sâu sắc về khoảng cách giữa lý tưởng và thực tế.
Vi Tiểu Bảo gần như không có võ công, nhưng khả năng sinh tồn lại vượt trội. Anh từ chốn lầu xanh bước vào hoàng cung, trở thành Lộc Đỉnh Công nhờ triết lý sống thực dụng. Khả năng đầu tiên là ứng biến linh hoạt. Từ một kẻ bị bắt, anh nhanh chóng trở thành bạn thân của Khang Hy. Đối mặt với Thiên Địa hội, anh dựng chuyện, rồi trở thành đệ tử Trần Cận Nam.
Thứ hai là kỹ năng giao tiếp. Anh biết cách nói chuyện với từng đối tượng: giữ tình nghĩa với Khang Hy, tỏ lòng trung thành với Thiên Địa hội, và nịnh bợ khéo léo trong Thần Long giáo để được trọng dụng.
Nhân vật Vi Tiểu Bảo phần nào lấy cảm hứng từ Tào Dần cận thần thân thiết của Khang Hy. Mối quan hệ thân thiết từ nhỏ giữa hai người có nét tương đồng với tình bạn trong truyện. Bên cạnh đó, câu chuyện với công chúa Sophia của Nga cũng dựa trên lịch sử có thật, khi Kim Dung khéo léo lồng ghép yếu tố quốc tế vào tác phẩm.
Một điểm đáng chú ý là trong truyện, những cao thủ võ lâm thường có kết cục không tốt, trong khi Vi Tiểu Bảo lại sống thuận lợi. Trần Cận Nam tài cao danh lớn nhưng thất bại, Hồng An Thông hay Cửu Nạn cũng không có kết cục trọn vẹn.
Ngược lại, Vi Tiểu Bảo dùng mưu mẹo, lời nói và sự linh hoạt để vượt qua nguy hiểm, thăng tiến và cuối cùng rút lui an toàn. Điều này cho thấy Kim Dung đang phản tư về giá trị của võ công trong đời sống thực. Ông từng nhận định Lộc Đỉnh Ký gần với tiểu thuyết lịch sử hơn là võ hiệp. Việc đưa nhiều tư liệu thực tế vào tác phẩm giúp cân bằng giữa hư cấu và lịch sử.
Qua nhân vật Vi Tiểu Bảo, Kim Dung phản ánh xã hội phức tạp thời Minh – Thanh, nơi lý tưởng và thực tế không luôn song hành. Nhân vật này tuy có nhiều khuyết điểm nhưng vẫn giữ được tình cảm chân thành với bạn bè, gia đình.
Việc lựa chọn Lộc Đỉnh Ký làm tác phẩm cuối cùng cho thấy Kim Dung muốn phá vỡ giới hạn của chính mình. Từ những anh hùng truyền thống, ông chuyển sang xây dựng một phản anh hùng, mở ra hướng đi mới cho tiểu thuyết võ hiệp. Khi Vi Tiểu Bảo lui về ở ẩn cùng bảy người vợ, Khang Hy vẫn tiếp tục trị vì. Một người ở lại đỉnh cao quyền lực, một người trở về đời sống bình thường khép lại câu chuyện bằng sự đối lập đầy ý nghĩa.
