Trong thế giới kiếm hiệp của Kim Dung, phần lớn những kẻ đại gian đại ác đều phải trả giá cho tội lỗi của mình. Thế nhưng, vẫn có một ngoại lệ đặc biệt là Đoàn Diên Khánh trong Thiên long bát bộ. Dù nổi danh là thủ lĩnh Tứ đại ác nhân với vô số tội ác gây chấn động giang hồ, nhân vật này lại có một kết cục khiến không ít người bất ngờ.
Đoàn Diên Khánh không phải nhân vật xuất hiện đầu tiên trong Thiên long bát bộ, nhưng danh tiếng của ông đã được nhắc đến từ rất sớm thông qua ba thành viên còn lại của Tứ đại ác nhân. Diệp Nhị Nương vì mất con mà bắt cóc trẻ sơ sinh rồi sát hại; Nam Hải Ngạc Thần nổi tiếng hung bạo, sẵn sàng giết người chỉ vì một lời xưng hô không vừa ý; còn Vân Trung Hạc là kẻ háo sắc, thường lợi dụng võ công để hãm hại nhiều thiếu nữ vô tội.
Ba nhân vật vốn đã khiến cả giang hồ khiếp sợ, nhưng tất cả đều phải nể phục và nghe theo Đoàn Diên Khánh. Chỉ riêng điều đó cũng đủ cho thấy mức độ đáng sợ của kẻ đứng đầu Tứ đại ác nhân.
Ngay khi chính thức xuất hiện, Đoàn Diên Khánh đã bộc lộ sự nham hiểm với âm mưu cho Đoàn Dự uống xuân dược rồi nhốt cùng Mộc Uyển Thanh. Mục đích của ông là khiến hai anh em cùng cha khác mẹ rơi vào mối quan hệ loạn luân, qua đó bôi nhọ hoàng tộc Đại Lý. Chưa dừng lại, ông còn cố tình mời đông đảo võ lâm đứng chờ bên ngoài để chứng kiến "bê bối", hòng khiến dòng họ Đoàn mất hết thanh danh trước thiên hạ. Dù kế hoạch thất bại, sự tính toán và thủ đoạn của Đoàn Diên Khánh vẫn khiến người đọc không khỏi rùng mình.
Trong suốt câu chuyện, Đoàn Diên Khánh còn nhiều lần thực hiện những âm mưu tàn độc khác. Ông dùng nội công khiến Mộ Dung Phục suýt tự sát trong ván cờ Trân Lung, sau đó còn bày kế bắt Đoàn Chính Thuần cùng các phu nhân để Mộ Dung Phục xuống tay sát hại. Điều đáng nói là Đoàn Chính Thuần chưa từng trực tiếp hãm hại ông, còn ngôi vị Đại Lý cũng không phải do cướp đoạt mà có. Ngay cả với người từng theo mình như Nam Hải Ngạc Thần, Đoàn Diên Khánh cũng sẵn sàng ra tay sát hại chỉ vì đối phương làm trái ý.
Tuy nhiên, sự tàn nhẫn ấy cũng bắt nguồn từ một quá khứ đầy bi kịch. Đoàn Diên Khánh vốn là thái tử Đại Lý, người từng được định sẵn sẽ kế vị ngai vàng. Sau biến loạn trong triều, ông bị truy sát, trọng thương đến mức tàn phế. Mọi người đều cho rằng ông đã chết nên ngai vàng sau đó thuộc về Đoàn Chính Minh.
Thoát chết nhưng mang thương tật suốt đời, Đoàn Diên Khánh phải chống nạng để di chuyển, khuôn mặt biến dạng và không thể nói chuyện như người bình thường. Nhiều năm sống lưu lạc trong giang hồ, ông vừa trốn tránh sự truy sát, vừa khổ luyện võ công với khát vọng giành lại những gì từng thuộc về mình. Chính nỗi ám ảnh ấy đã khiến ông ngày càng trở nên cực đoan và tàn độc.
Dẫu vậy, Kim Dung lại dành cho nhân vật này một cái kết rất khác. Bước ngoặt lớn nhất đến từ cuộc gặp gỡ với Đao Bạch Phượng, vương phi của Đoàn Chính Thuần. Trong lúc đau khổ vì cuộc hôn nhân không hạnh phúc, bà quyết định trả thù chồng bằng cách trao thân cho người mà mình cho là thấp kém nhất thiên hạ. Người đó lại chính là Đoàn Diên Khánh, khi ấy đang trong tình trạng tuyệt vọng và muốn tìm đến cái chết.
Đoàn Diên Khánh từng cho rằng cuộc gặp gỡ ấy chỉ như một giấc mộng, thậm chí tin mình được Quan Thế Âm Bồ Tát cứu giúp. Nhưng chính lần gặp định mệnh đó đã khiến Đoàn Dự ra đời.
Đến cuối truyện, trước khi qua đời, Đao Bạch Phượng mới tiết lộ Đoàn Dự là con ruột của Đoàn Diên Khánh. Dù Đoàn Dự không bao giờ thừa nhận cha và vẫn xem ông là kẻ thù, việc con trai trở thành hoàng đế Đại Lý cũng đồng nghĩa giấc mộng theo đuổi ngai vàng suốt cả đời của Đoàn Diên Khánh đã được thực hiện theo một cách không ngờ tới.
Khác với Diệp Nhị Nương, Vân Trung Hạc hay Đinh Xuân Thu đều phải nhận kết cục bi thảm, Đoàn Diên Khánh không chết thảm cũng không bị trừng phạt nặng nề. Ông chỉ lặng lẽ rời khỏi giang hồ, mai danh ẩn tích để tránh ảnh hưởng đến Đoàn Dự sau khi lên ngôi.
Chính vì vậy, Đoàn Diên Khánh trở thành một trong những nhân vật đặc biệt nhất của Kim Dung: cả đời làm điều ác, chưa từng thực sự hối cải, nhưng lại là người hiếm hoi có được cái kết gần như viên mãn.
